Jerzyk zwyczajny (Apus apus) jest najbardziej znanym ptakiem, który potrafi spać w locie. To nie powszechna cecha ptaków, lecz wyjątkowe przystosowanie gatunku spędzającego niemal całe życie w powietrzu. Jerzyk podczas snu wykorzystuje sen unihemisferyczny, czyli odpoczynek jednej półkuli mózgu przy jednoczesnym czuwaniu drugiej.
Jak jerzyk może spać w locie?
Sen unihemisferyczny, nazywany też snem półkulowym, polega na tym, że obie półkule mózgu nie przechodzą w stan odpoczynku jednocześnie. Jedna z nich ogranicza aktywność, a druga pozostaje wystarczająco czujna, by kontrolować podstawowe funkcje organizmu i reagować na otoczenie.
U jerzyka ten mechanizm pozwala połączyć sen z utrzymywaniem się w powietrzu. Ptak wznosi się wysoko, często na około 3000 metrów, ustawia się pod wiatr i wykorzystuje prądy powietrzne. Nie musi wtedy intensywnie machać skrzydłami. Szybuje, a jego aktywna półkula mózgu pomaga kontrolować kierunek lotu i wysokość.
Nie oznacza to, że jerzyk śpi tak samo jak człowiek przez wiele godzin bez przerwy. Są to raczej krótkie okresy odpoczynku przeplatane aktywnym lotem. Dzięki nim ptak może regenerować się bez lądowania na ziemi.
Jerzyk a jaskółka – to nie ten sam ptak
Jerzyk często bywa mylony z jaskółką, ponieważ oba ptaki mają smukłą sylwetkę i polują na owady w powietrzu. Należą jednak do różnych grup. Jerzyk zwyczajny ma jednolicie ciemne ubarwienie, bardzo długie, sierpowato wygięte skrzydła i krótki, rozwidlony ogon. Jaskółki zwykle mają wyraźniej zaznaczone jaśniejsze partie upierzenia.
Różnica dotyczy także sposobu życia. Jerzyk jest znacznie silniej związany z lotem. Jego nogi są krótkie, a wszystkie cztery palce są skierowane do przodu, dlatego służą głównie do chwytania pionowych powierzchni. Ptak nie chodzi sprawnie po ziemi i może mieć problem z ponownym poderwaniem się z płaskiego podłoża.
Dlaczego jerzyk niemal nie ląduje?
Długie skrzydła i krótka budowa nóg tworzą zestaw świetny do szybkiego lotu, ale mało użyteczny podczas poruszania się po ziemi. Jerzyki mogą zaczepiać się o ściany, szczeliny skalne i wnętrza miejsc lęgowych, lecz nie są przystosowane do chodzenia.
Poza okresem lęgowym jerzyk może pozostawać w powietrzu przez wiele miesięcy. W locie zdobywa pokarm, pije krople deszczu, odpoczywa, a nawet wykonuje zachowania rozrodcze. Najważniejsze czynności wykonywane przez jerzyka w powietrzu to:
- łapanie drobnych owadów i pająków,
- picie kropli deszczu lub wody z unoszącej się powierzchni,
- sen z wykorzystaniem mechanizmu unihemisferycznego,
- kopulacja.
Jerzyk ląduje przede wszystkim wtedy, gdy musi zająć się lęgiem. Wchodzi do gniazda, aby złożyć jaja, wysiadywać je lub nakarmić pisklęta. Poza tym okresem lot zapewnia mu pokarm, odpoczynek i możliwość przemieszczania się.
Jak długo jerzyk może przebywać w powietrzu?
Jednym z najlepszych dowodów na niezwykłą wytrzymałość jerzyków są badania Szwajcarskiego Instytutu Ornitologicznego. Dr Felix Liechti i jego zespół wyposażyli trzy jerzyki alpejskie (Tachymarptis melba) w mikroczujniki rejestrujące aktywność ptaków.
Ptaki pozostawały w powietrzu niemal bez przerwy przez około 200 dni, czyli ponad pół roku. W tym czasie polowały, piły, odpoczywały i przemieszczały się nad dużymi odległościami. Czujniki nie wykluczały krótkich, sporadycznych lądowań, ale pokazały, że długotrwały lot bez regularnego siadania jest u jerzyków możliwy.
Wyniki dotyczą jerzyka alpejskiego, ale pomagają zrozumieć także zachowanie jerzyka zwyczajnego. Oba gatunki należą do jerzykowatych i mają podobne przystosowania do życia w powietrzu. To właśnie połączenie specjalnej budowy ciała, szybowania na prądach powietrznych oraz snu unihemisferycznego pozwala im odpoczywać bez przerywania lotu.
Jerzyk nie zasypia przypadkowo podczas szybowania. Jego mózg, skrzydła i sposób życia tworzą system, który pozwala mu spać, zdobywać pokarm i pokonywać duże odległości bez lądowania.
