W ciągu ostatnich 200 lat w Polsce wymarło regionalnie 16 gatunków ptaków. Nie oznacza to jednak, że zniknęły one z całego świata ani że wszystkie wyginęły w ostatniej dekadzie. Dane pochodzą z Czerwonej listy ptaków Polski przygotowanej przez OTOP we współpracy z naukowcami PAN i UAM.
Co oznacza „wymarły w Polsce”?
Czerwona lista stosuje kategorię wymarły regionalnie (RE). Trafiają do niej gatunki, które nie tworzą już w Polsce regularnej, lęgowej populacji, choć nadal mogą występować w innych krajach. Pojedynczy osobnik obserwowany podczas migracji nie oznacza więc, że gatunek powrócił do krajowej awifauny.
Oceny dokonano według metodyki IUCN, analizując między innymi liczebność, zasięg i trend populacji. Wykorzystano około 1,4 miliona obserwacji z lat 2010–2019 oraz dane dotyczące 230 regularnie lęgowych gatunków.
Jakie ptaki uznano za wymarłe regionalnie?
Na Czerwonej liście ptaków Polski wymieniono następujące 16 gatunków:
- Szlachar
- Strepet
- Drop
- Kulon
- Siewka złota
- Biegus zmienny
- Bekasik
- Mewa mała
- Nur czarnoszyi
- Czapla purpurowa
- Orzełek
- Pustułeczka
- Kobczyk
- Dzierzba rudogłowa
- Nagórnik
- Krzyżodziób sosnowy
Lista obejmuje gatunki związane z bardzo różnymi środowiskami – od mokradeł i dolin rzecznych po otwarte tereny rolnicze. Niektóre, takie jak drop czy kulon, zniknęły jako regularnie lęgowe wskutek przekształcenia krajobrazu rolniczego. Inne były związane z wodami śródlądowymi, wybrzeżem albo określonymi typami lasów.
| Gatunek | Środowisko związane z występowaniem | Status w Polsce |
|---|---|---|
| Drop | Otwarte tereny rolnicze, łąki i ugory | Wymarły regionalnie jako gatunek lęgowy |
| Kulon | Suche, piaszczyste i otwarte obszary | Wymarły regionalnie |
| Czapla purpurowa | Mokradła i szuwary | Wymarła regionalnie jako gatunek lęgowy |
| Pustułeczka | Otwarte krajobrazy i tereny rolnicze | Wymarła regionalnie |
| Nagórnik | Skaliste zbocza i tereny górskie | Wymarły regionalnie |
Dlaczego ptaki wyginęły w Polsce?
Wymieranie regionalne zwykle nie jest skutkiem jednego wydarzenia. To długotrwały proces, w którym spadek liczebności, kurczenie się zasięgu i pogorszenie warunków lęgowych stopniowo uniemożliwiają utrzymanie populacji. Największe znaczenie ma utrata siedlisk.
Do najważniejszych czynników należały:
- Osuszanie mokradeł i przekształcanie dolin rzecznych – regulacja rzek, odwadnianie torfowisk i likwidacja naturalnych rozlewisk ograniczały miejsca żerowania oraz lęgów.
- Intensyfikacja rolnictwa – większe pola, wcześniejsze koszenie, usuwanie miedz i ugorów oraz stosowanie środków chemicznych zmniejszały dostępność pokarmu i niszczyły gniazda.
- Zmiany użytkowania gruntów – otwarte siedliska zarastały albo były przeznaczane pod zabudowę, drogi i infrastrukturę.
- Niewłaściwa gospodarka leśna – ujednolicanie lasów i zanik specyficznych struktur siedliskowych pogarszały warunki dla rzadkich gatunków.
- Presja człowieka i łowiectwo – płoszenie, niszczenie gniazd, odstrzał oraz przypadkowa śmiertelność dodatkowo osłabiały małe populacje.
- Zmiany klimatu – susze, częstsze ekstremalne zjawiska pogodowe i przesuwanie się warunków klimatycznych wpływają na dostępność wody, pokarmu i miejsc rozrodu.
W przypadku gatunków o niewielkich populacjach znaczenie ma także ich izolacja. Gdy kolejne stanowiska dzieli coraz większa odległość, ptaki mają mniejsze możliwości wymiany genów i ponownego zasiedlania opuszczonych obszarów. Dlatego ochrona pojedynczego miejsca nie zawsze wystarcza, jeśli zanika cały układ powiązanych siedlisk.
Wymarłe a zagrożone – to nie jest ta sama kategoria
Regionalne wymarcie 16 gatunków nie oznacza, że wszystkie pozostałe rzadkie ptaki są już skazane na zniknięcie. Czerwona lista wyróżnia także gatunki zagrożone, których populacje nadal występują w Polsce, lecz ich liczebność lub zasięg szybko się zmniejszają.
W aktualnej edycji 47 gatunków uznano za zagrożone wymarciem. W tej grupie znalazło się 12 gatunków krytycznie zagrożonych, 10 zagrożonych i 25 narażonych. Są wśród nich między innymi batalion, kraska, błotniak zbożowy, cietrzew, czajka, głuszec, wodniczka i gawron.
Oznacza to, że niektóre gatunki nadal można spotkać, ale ich przyszłość zależy od utrzymania odpowiednich siedlisk i zahamowania spadku liczebności. Granica między populacją zagrożoną a regionalnym wymarciem może zostać przekroczona stopniowo, bez jednego wyraźnego momentu.
Czy ochrona może odwrócić ten trend?
Tak. Czerwona lista wskazuje, że część gatunków poprawiła swój status, choć takich przypadków jest niewiele. Bielik i sokół wędrowny są przykładami ptaków, których populacje skorzystały z działań ochronnych. W przypadku sokoła wędrownego znaczenie miał między innymi program reintrodukcji.
Te przykłady nie zmieniają oceny sytuacji 16 gatunków wymarłych regionalnie, ale pokazują, że ochrona siedlisk, monitoring, ograniczanie śmiertelności i programy odbudowy populacji mogą przynieść efekty. Największe znaczenie ma zachowanie mokradeł, naturalnych dolin rzecznych, ekstensywnie użytkowanych łąk i różnorodnych terenów rolniczych, zanim znikną z nich kolejne gatunki.
