Jerzyk zwyczajny (Apus apus) spędza w powietrzu niemal całe życie. Je i poluje na owady, pije krople deszczu, śpi, a nawet kopuluje w locie. Sformułowanie „ptaki, które nigdy nie lądują” jest jednak skrótem myślowym – jerzyki lądują w gniazdach, gdzie wysiadują jaja i karmią młode.
Jerzyk – ptak żyjący niemal wyłącznie w locie
Jerzyk zwyczajny jest głównym przykładem ptaka, który potrafi funkcjonować bez siadania na gałęziach czy chodzenia po ziemi. Jego łacińska nazwa, Apus apus, nawiązuje do krótkich nóg i bywa tłumaczona jako „bez nóg”. Nie oznacza to dosłownego braku kończyn, lecz ich silne przystosowanie do chwytania pionowych powierzchni.
W Polsce jerzyki pojawiają się wiosną po powrocie z zimowisk w południowej Afryce. Gniazdują głównie w szczelinach budynków, stropodachach i innych wysokich konstrukcjach. Poza okresem lęgowym mogą przez długi czas pozostawać w powietrzu, przemieszczając się nad miastami, terenami otwartymi i miejscami obfitującymi w owady.
Co jerzyk robi w locie?
Budowa ciała, sprawne skrzydła i umiejętność wykorzystywania prądów powietrznych pozwalają mu zaspokajać większość potrzeb bez lądowania. Jerzyki latają zwykle wysoko, a w sprzyjających warunkach mogą wznosić się na wysokość około 2000–3000 metrów.
W locie polują na drobne owady. Chwytają także materiał unoszący się w powietrzu, który później wykorzystują do budowy gniazda. Podczas karmienia piskląt rodzice mogą gromadzić zdobycz w wolu i dostarczać ją do gniazda w większej porcji.
Najbardziej niezwykły jest sen. Jerzyk może odpoczywać podczas szybowania, prawdopodobnie wykorzystując sen półkulowy. W tym stanie jedna półkula mózgu pozostaje aktywna, a druga odpoczywa. Dzięki temu ptak nie traci całkowicie kontroli nad lotem i może reagować na otoczenie.
W powietrzu jerzyk wykonuje między innymi takie czynności:
- Polowanie – chwyta drobne owady podczas szybkiego lotu.
- Picie – zbiera krople deszczu albo pije z powierzchni wody, przelatując tuż nad nią.
- Sen – odpoczywa podczas szybowania i snu półkulowego.
- Kopulacja – rozmnaża się w locie, a do gniazda wraca tylko na czas lęgów.
Jerzyk nie jest ptakiem, który dosłownie nigdy nie ląduje. Jest gatunkiem, który doprowadził życie w powietrzu do skrajnego poziomu, a kontakt z podłożem ograniczył niemal wyłącznie do gniazda.
Dlaczego jerzyk nie może wystartować z ziemi?
Jerzyk jest świetnie przystosowany do szybkiego lotu, ale jego anatomia utrudnia poruszanie się po płaskim podłożu. Ma bardzo krótkie nogi, a wszystkie cztery palce są skierowane do przodu. Taki układ pomaga zaczepić się o pionową ścianę, skałę lub nierówność muru, lecz nie nadaje się do sprawnego chodzenia.
Długie, sierpowate skrzydła także utrudniają start z ziemi. Zawadzają o podłoże, zanim ptak zdoła nabrać odpowiedniej prędkości. Jerzyk startuje dlatego najczęściej z wysokiej, pionowej powierzchni, z której może opaść kilka metrów i dopiero wtedy rozwinąć skrzydła.
| Cecha | Jerzyk | Typowy ptak, na przykład jaskółka |
|---|---|---|
| Budowa nóg | Krótka, wszystkie palce skierowane do przodu, przystosowana do chwytania pionowych powierzchni | Nogi pozwalają siedzieć na gałęziach, chodzić lub odbić się od podłoża |
| Start z płaskiej powierzchni | Bardzo trudny, a w wielu sytuacjach niemożliwy bez pomocy | Zwykle możliwy dzięki odbiciu nogami i krótszym skrzydłom |
| Poruszanie się po lądzie | Jerzyk jest na ziemi bezbronny i nie chodzi sprawnie | Może przysiadać, chodzić albo odpoczywać poza gniazdem |
To właśnie dlatego jerzyk znaleziony na ziemi wymaga szczególnej uwagi. Nie należy zakładać, że sam odleci po kilku krokach. Przyczyną może być osłabienie, uraz, zmoknięcie albo zbyt wczesne opuszczenie gniazda przez młodego ptaka.
Co zrobić, gdy znajdziesz jerzyka na ziemi?
Najpierw trzeba ocenić stan ptaka. Jeśli ma widoczne obrażenia, nie porusza skrzydłem, jest bardzo osłabiony albo jest młodym nielotem, powinien trafić do azylu dla ptaków lub ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt. Nie wolno wtedy wyrzucać go w powietrze.
W przypadku ptaka bez widocznych obrażeń można postąpić według kilku zasad:
- Zapewnij spokój – odsuń psy i koty, ogranicz dotykanie oraz przenieś ptaka w bezpieczne miejsce.
- Osusz i ogrzej – zmoknięty lub wyczerpany jerzyk powinien odpocząć w przewiewnym, zabezpieczonym przed drapieżnikami miejscu.
- Nie podrzucaj go na siłę – ranny, młody albo osłabiony ptak może doznać kolejnych obrażeń.
- Skontaktuj się ze specjalistą – azyl lub ośrodek rehabilitacji pomoże ocenić stan ptaka i ustalić dalsze postępowanie.
Zdrowego, dorosłego jerzyka, który tylko przypadkowo znalazł się na ziemi, można po odpoczynku spróbować wypuścić z uniesionych, otwartych dłoni w miejscu z dużą wolną przestrzenią. Nie należy podrzucać go pionowo ani wypuszczać nad przeszkodami.
Dlaczego trzeba chronić miejsca lęgowe jerzyków?
W miastach jerzyki zakładają gniazda w szczelinach murów, pod dachami, w stropodachach i przy otworach wentylacyjnych. Termomodernizacja, zamurowywanie szczelin oraz montowanie krat może odciąć ptakom dostęp do gniazd. Prace remontowe prowadzone w sezonie lęgowym mogą zagrozić także pisklętom pozostającym wewnątrz budynku.
Podczas remontu należy sprawdzić, czy budynek jest zasiedlony przez jerzyki, a miejsca lęgowe zachować albo zastąpić właściwie zamontowanymi skrzynkami. 7 czerwca obchodzony jest Międzynarodowy Dzień Jerzyka, który przypomina o potrzebie ochrony tych ptaków w miastach.
Jerzyk jest więc przykładem gatunku, który niemal całe życie podporządkował lotowi. Nie ląduje na ziemi z wyboru, lecz wraca do gniazda, gdy musi wysiadywać jaja lub karmić młode. Jego obecność nad dachami zależy od zachowania bezpiecznych miejsc lęgowych i właściwej pomocy wtedy, gdy ptak przypadkowo spadnie na podłoże.
