W dziuplach gnieżdżą się między innymi dzięcioły, sikory, szpaki, sowy, muchołówki, kowaliki, dudki, tracze, gągoły i kraski. Ptaki te nazywa się dziuplakami. Dzielą się na dziuplaki pierwotne, które samodzielnie wykuwają otwory lęgowe, oraz wtórne, zajmujące gotowe dziuple naturalne lub te opuszczone przez dzięcioły.
Czym są dziuplaki?
Dziupla jest zamkniętą przestrzenią w pniu albo konarze, wykorzystywaną do założenia gniazda i wychowania piskląt. Zapewnia osłonę przed deszczem, wiatrem i częścią drapieżników, a jej wnętrze ma własny mikroklimat.
Dziuplaki pierwotne potrafią same przygotować miejsce lęgowe. Najważniejszą grupą w tej kategorii są dzięcioły, które wykuwają otwory w pniach i konarach, często w drewnie osłabionym przez próchnienie. Powstałe w ten sposób dziuple mogą później przejąć inne gatunki.
Dziuplaki wtórne nie tworzą całej komory samodzielnie. Korzystają z naturalnych otworów, dziupli po dzięciołach, szczelin w drzewach oraz skrzynek lęgowych. Do tej grupy należy większość ptaków wymienianych jako mieszkańcy dziupli.
Dziuplaki pierwotne i wtórne – czym się różnią?
Najważniejsza różnica dotyczy sposobu zdobycia miejsca lęgowego. Dzięcioły tworzą zasób, z którego później korzystają inne ptaki.
| Cecha | Dziuplaki pierwotne | Dziuplaki wtórne |
|---|---|---|
| Sposób pozyskania gniazda | Samodzielnie wykuwają otwór i komorę lęgową. | Zajmują gotowe dziuple, naturalne jamy, szczeliny lub skrzynki lęgowe. |
| Przykłady | Dzięcioły. | Sikory, szpaki, sowy, kowaliki i muchołówki. |
| Zależność od otoczenia | Potrzebują drzew z drewnem umożliwiającym kucie, często osłabionym lub próchniejącym. | Zależą od obecności gotowych dziupli oraz starszych i obumierających drzew. |
Które ptaki gnieżdżą się w dziuplach?
Lista dziuplaków obejmuje gatunki należące do różnych grup systematycznych. Nie wszystkie korzystają wyłącznie z dziupli, ponieważ w zależności od siedliska mogą wybierać także szczeliny, wnęki skalne albo budynki. Do ptaków związanych z takimi miejscami należą:
- Dzięcioły – główni dziuplacy pierwotni, wykuwający własne komory lęgowe.
- Sikory – między innymi modraszka i bogatka, zwykle zajmujące gotowe dziuple.
- Szpaki – korzystają z dziupli, otworów w drzewach i skrzynek lęgowych.
- Sowy – część gatunków zajmuje duże dziuple, opuszczone gniazda lub inne zamknięte przestrzenie.
- Muchołówki – w tym muchołówka żałobna, często wykorzystująca dziuple i budki.
- Kowaliki – potrafią zmniejszać zbyt szeroki wlot, zalepiając jego brzegi gliną.
- Tracze i gągoły – wybierają dziuple, szczególnie w pobliżu zbiorników i cieków wodnych.
- Dudki, kraski, krukowate i niektóre drozdy – mogą gniazdować w dziuplach lub innych naturalnych wnękach.
Do ptaków wykorzystujących zamknięte przestrzenie zalicza się także jerzyki, choć w mieście częściej wybierają szczeliny i wnęki w budynkach niż dziuple drzew. Wśród sikor większość gatunków jest wtórnymi dziuplakami, dlatego ich obecność zależy od tego, czy w pobliżu znajdują się gotowe miejsca lęgowe.
Jak powstaje dziupla?
Naturalna dziupla zwykle zaczyna się od uszkodzenia drzewa. Ułamany konar, pęknięta kora albo rana po żerowaniu mogą umożliwić wnikanie wilgoci. Drewno stopniowo traci twardość, a proces próchnienia przyspieszają grzyby oraz owady saproksyliczne, związane z martwym i obumierającym drewnem.
Z czasem w pniu lub konarze tworzy się komora. Dzięcioł może ją powiększyć i nadać jej kształt odpowiedni do lęgów. Wnętrze dziupli powinno chronić przed opadami i drapieżnikami, a także zapewniać warunki dla rozwoju piskląt. Takie miejsca są jednak ograniczone, ponieważ powstają powoli, a dojrzałe drzewa są coraz rzadsze w wielu lasach, parkach i sadach.
Martwe drewno nie jest więc wyłącznie odpadem wymagającym usunięcia. Pozostawione w bezpiecznych miejscach pnie, konary i obumierające drzewa tworzą siedliska dla grzybów, owadów oraz ptaków. Usuwanie całego martwego drewna może ograniczać liczbę naturalnych dziupli i zwiększać konkurencję między ich użytkownikami.
Starodrzew i martwe drewno zapewniają ptakom naturalne miejsca lęgowe, których skrzynka nie zawsze potrafi w pełni zastąpić.
Gdzie dziuplaki gnieżdżą się w mieście?
W miastach ptaki korzystają nie tylko z drzew. Zajmują szczeliny pod dachami i parapetami, wnęki za rynnami, otwory wentylacyjne, skrzynki elektryczne oraz specjalnie przygotowane skrzynki lęgowe. Takie miejsca mogą być ważne zwłaszcza tam, gdzie brakuje starodrzewu i naturalnych dziupli.
Skrzynki lęgowe zwiększają liczbę dostępnych miejsc, ale nie zawsze mają takie same właściwości jak dziuple. Naturalne komory mogą stabilniej chronić przed zmianami temperatury, dlatego zachowanie starych drzew pozostaje ważniejsze niż samo wieszanie budek.
Podczas termomodernizacji budynków trzeba sprawdzić, czy w szczelinach nie przebywają ptaki. Prace powinny być planowane z udziałem ornitologa, który oceni obecność siedlisk i wskaże sposób ich zabezpieczenia. W parkach i na osiedlach podobną funkcję pełni ochrona dojrzałych drzew oraz pozostawianie martwego drewna tam, gdzie nie stwarza ono zagrożenia dla ludzi.
Dziuplaki potrzebują zarówno twórców dziupli, jak i starych drzew, w których mogą powstać naturalne komory. Dlatego obecność dzięciołów, próchniejącego drewna i starodrzewu wpływa na całą grupę ptaków korzystających z zamkniętych miejsc lęgowych.
