Dla ptaków z tundry, tajgi i północnej Skandynawii polska zima bywa łagodnym zimowiskiem. Przylatują tu między innymi jemiołuszki, myszołowy włochate, czeczotki, bielaczki i lodówki. Szukają nie tylko wyższej temperatury, lecz przede wszystkim dostępnego pokarmu oraz niezamarzniętych miejsc do odpoczynku i żerowania.
Dlaczego Polska jest dla nich „ciepłym krajem”?
Określenie „ciepły kraj” jest względne. Zima w Polsce może przynieść silny mróz i długo zalegający śnieg, ale dla ptaka z północnej Skandynawii, tundry lub północnej Azji oznacza zwykle łagodniejsze warunki. Woda częściej pozostaje dostępna, a na krzewach i drzewach można znaleźć owoce, nasiona oraz inne źródła pokarmu.
Migracja zimowa nie jest więc ucieczką wyłącznie przed niską temperaturą. O kierunku wędrówki decyduje przede wszystkim bilans energii. Gdy zdobywanie pokarmu na północy staje się trudne, ptak przemieszcza się tam, gdzie ma większą szansę na przetrwanie. Polska może być wtedy zimowiskiem, czyli obszarem, na którym osobniki spędzają okres poza lęgami.
Jak działa migracja i wymiana populacji?
Ptaki wędrowne regularnie przemieszczają się między lęgowiskiem a zimowiskiem. Z kolei ptaki osiadłe przez cały rok pozostają na tym samym obszarze, choć podczas surowej zimy mogą wykonywać krótkie, lokalne wędrówki w poszukiwaniu jedzenia. Granica między tymi grupami nie zawsze jest całkowicie sztywna, ponieważ w obrębie jednego gatunku część osobników może migrować, a część pozostać.
Dlatego zimowa obecność danego gatunku w Polsce nie musi oznaczać, że wszystkie obserwowane ptaki przyleciały z północy. U gawrona, kawki czy kwiczoła krajowa populacja może częściowo odlatywać, a jej miejsce zajmują osobniki z chłodniejszych regionów Europy. Powstaje w ten sposób sezonowa „wymiana populacji”. Ten sam gatunek można obserwować przez cały rok, choć zimą spotykamy inne osobniki niż w sezonie lęgowym.
Podobnie zmienna jest sytuacja gila. W Polsce może być zarówno ptakiem lęgowym i całorocznym, jak i zimowym gościem z północniejszych lub wschodnich obszarów. Także sójka jest częściowo wędrowna – przede wszystkim młode osobniki mogą przemieszczać się na zachód Europy.
Jakie ptaki przylatują do Polski z północy?
Najłatwiej zauważyć północnych gości w kilku typach środowisk. Ptaki wodne wybierają niezamarznięte rzeki, jeziora i wybrzeże, szponiaste patrolują pola, a wróblowe szukają nasion i owoców w zadrzewieniach oraz na nieużytkach.
| Nazwa gatunku | Główne siedlisko zimą | Kluczowa cecha |
|---|---|---|
| Jemiołuszka | Parki, ogrody, lasy liściaste i aleje z owocującymi drzewami | Czub na głowie, czarna maska i zamiłowanie do owoców |
| Myszołów włochaty | Pola, łąki i otwarte tereny rolnicze | Biały ogon z szerokim ciemnym pasem oraz opierzone skoki |
| Czeczotka | Zakrzewienia, nieużytki i obrzeża lasów | Niewielki łuszczak z czerwonym czołem, często widywany w stadach |
| Bielaczek | Niezamarznięte jeziora, rzeki i zalewy | Mały traczyk, którego samiec w szacie godowej jest głównie biały |
| Lodówka | Morze, zatoki i większe zbiorniki wodne | Samiec ma wydłużone sterówki, czyli długie pióra ogona |
Jemiołuszka
Jemiołuszka (Bombycilla garrulus) jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych zimowych gości. Ma krępą sylwetkę, szarobrązowe upierzenie, czarną maskę i charakterystyczny czub. Żeruje na owocach jemioły, jarzębiny, głogu oraz innych roślin. Zwykle pojawia się późną jesienią i może pozostawać w Polsce do wiosny, choć termin i liczebność jej przylotu zależą od dostępności pokarmu.
Myszołów włochaty
Myszołów włochaty (Buteo lagopus) jest północnym przedstawicielem jastrzębiowatych. Zimuje głównie na otwartych terenach, gdzie poluje na drobne ssaki. Jego ubarwienie bywa zmienne, ale często widoczny jest jasny ogon z szerokim, ciemnym pasem na końcu. W porównaniu z myszołowem zwyczajnym wyróżniają go także opierzone skoki, będące przystosowaniem do chłodnego klimatu.
Czeczotka
Czeczotka (Acanthis flammea) to mały łuszczak związany z północnymi lasami i obszarami tundrowymi. Ma smukły dziób, jasne upierzenie z kreskowaniem oraz czerwoną plamę na czole. Zimą może tworzyć ruchliwe stada i pojawiać się tam, gdzie dostępne są nasiona brzozy, olszy oraz innych roślin. Jej liczebność w Polsce zmienia się między sezonami, dlatego nie każdej zimy łatwo ją spotkać.
Do Polski zalatują także inne gatunki północne, między innymi zięba jer, śnieguła, rzepołuch, nur czarnoszyi, gil oraz niektóre morskie kaczki. Śniegułę można obserwować przede wszystkim na polach, łąkach i nieużytkach, natomiast nur czarnoszyi i lodówka są związane z większymi akwenami oraz wybrzeżem. Nie wszystkie pojawiają się masowo. Część jest nieliczna albo występuje tylko w wybranych regionach kraju.
Gdzie obserwować zimowych gości?
Największe szanse na spotkanie ptaków z północy dają miejsca, w których utrzymuje się pokarm lub dostępna woda. Podczas obserwacji warto zwrócić uwagę na:
- Niezamarznięte rzeki, jeziora, zalewy i wybrzeże, gdzie można wypatrzyć bielaczki, lodówki oraz inne ptaki wodne.
- Pola, łąki i nieużytki, nad którymi często polują myszołowy włochate.
- Parki, ogrody i aleje z jarzębiną, jemiołą lub głogiem, odwiedzane przez jemiołuszki i gile.
- Zadrzewienia z brzozami i olszami, w których zimą mogą żerować czeczotki oraz inne łuszczaki.
Najlepszy czas na obserwacje przypada zwykle od późnej jesieni do końca zimy, ale konkretne terminy zależą od pogody, urodzaju owoców i nasion oraz stopnia zamarznięcia wód. To właśnie dostępność pokarmu decyduje, czy północne ptaki zatrzymają się w Polsce, polecą dalej na południe, czy pojawią się tylko na krótko.
