Ptak, który chodzi głową w dół po pniu drzewa, to kowalik zwyczajny (Sitta europaea). W Polsce jest jedynym ptakiem, który potrafi tak sprawnie schodzić po pionowej powierzchni. Nie zawdzięcza tej umiejętności ogonowi, lecz silnym palcom i długiemu tylnemu pazurowi.
Jak kowalik chodzi głową w dół?
Kowalik porusza się po pniu dzięki mocnym nogom, szeroko rozstawionym palcom i ostrym pazurom. Szczególną rolę odgrywa długi tylny pazur. Podczas schodzenia ptak wyciąga jedną nogę do tyłu i zahacza pazurem o nierówności kory, stabilizując ciało, gdy druga noga wykonuje kolejny krok. To pozwala mu kontrolować położenie względem pnia nawet wtedy, gdy głowa znajduje się niżej niż reszta ciała.
W przeciwieństwie do dzięciołów i pełzaczy kowalik nie podpiera się ogonem. Jego ogon jest krótki i miękki, dlatego nie działa jak dodatkowa podpora. Dzięki temu ptak może poruszać się nie tylko w dół i w górę, lecz także na boki, zmieniając kierunek bez odrywania się od kory.
U dzięciołów i pełzaczy ważną funkcję pełnią sztywne sterówki. Ptaki dociskają je do pnia, tworząc rodzaj trzeciej nogi. Takie rozwiązanie dobrze sprawdza się podczas wspinania, ale utrudnia schodzenie głową w dół.
| Ptak | Kierunek ruchu | Rola ogona |
|---|---|---|
| Kowalik | W górę, w dół i na boki | Brak podpory. Ogon jest krótki i miękki |
| Dzięcioł | Głównie w górę | Sztywne sterówki podpierają ciało |
| Pełzacz | W górę, zwykle spiralnie | Sztywne sterówki działają jak trzecia noga |
Jak rozpoznać kowalika?
Kowalik jest wielkości wróbla, ale ma znacznie bardziej krępą sylwetkę. Jego ciało wygląda jak mała torpeda, ponieważ głowa płynnie łączy się z tułowiem, a szyja jest słabo widoczna. Podczas obserwacji na pniu zwróć uwagę na następujące cechy:
- Czarna maska biegnie od nasady dzioba przez oko aż do karku.
- Grzbiet i skrzydła mają niebieskoszare, popielate ubarwienie.
- Spód ciała jest jasny, beżowy lub rdzawy, szczególnie po bokach.
- Dziób jest długi, prosty i mocny, przystosowany do wydobywania owadów oraz rozłupywania nasion.
Pełzacz ma smuklejszą sylwetkę, brązowoszare upierzenie i znacznie lepiej zlewa się z korą. Najłatwiej rozróżnić oba gatunki po kierunku ruchu. Kowalik często schodzi głową w dół, natomiast pełzacz wspina się od nasady pnia ku górze.
Dlaczego kowalik zamurowuje dziuplę?
Kowalik zwyczajny często zajmuje gotowe dziuple, także te wykute wcześniej przez dzięcioły. Ich otwory bywają jednak zbyt duże i mogą ułatwiać dostęp drapieżnikom, takim jak kuna leśna, albo konkurującym ptakom.
Dlatego kowalik przynosi glinę i błoto, miesza je ze śliną, a następnie wykorzystuje powstałą masę jako zaprawę murarską. Zmniejsza nią otwór wejściowy i uszczelnia szczeliny w dziupli. Taki sposób budowania ochrony przyniósł mu określenie „murarza”. W budce lęgowej może w ten sposób dopasować wejście do własnych rozmiarów. Otwór po zmniejszeniu ma zwykle około 32–35 mm.
Co oznacza „kuźnia” kowalika?
Kowalik nie zawsze zjada nasiona od razu przy karmniku. Twardy orzech, bukiew albo ziarno wciska w szczelinę kory, a następnie uderza w nie dziobem, aż skorupa pęknie. Takie miejsce nazywa się kuźnią. Szczelina utrzymuje pokarm, dzięki czemu ptak może użyć całej siły dzioba bez przytrzymywania nasiona stopą.
Wiosną i latem kowalik wyszukuje w szczelinach kory owady, pająki i larwy. Zimą większą część jego jadłospisu mogą stanowić nasiona oraz orzechy. Zdarza się też, że ukrywa nadmiar pokarmu w załomach kory, tworząc zapasy na później.
Jak zaprosić kowalika do ogrodu?
Kowalik może pojawić się w ogrodzie, jeśli znajdzie tam bezpieczne drzewa, kryjówki i pokarm. Przy dokarmianiu najlepiej wybierać produkty bez soli i dodatków:
- Słonecznik, zarówno łuskany, jak i w łupinach.
- Niesolone orzechy włoskie, laskowe lub ziemne.
- Kule tłuszczowe przeznaczone dla dzikich ptaków.
- Budkę lęgową z otworem, który kowalik może w razie potrzeby zmniejszyć gliną.
Nie podawaj ptakom solonych orzechów ani słonych resztek ze stołu. W przypadku budki znaczenie ma średnica otworu. Dla kowalika często sprawdza się wejście o średnicy około 32–35 mm, choć ptak może samodzielnie je zwęzić.
Kowalik wyróżnia się na tle innych ptaków nadrzewnych nie tylko sposobem chodzenia, lecz także budowaniem „muru” przy dziupli i wykorzystywaniem kory jako narzędzia do otwierania nasion. Gdy zobaczysz na pniu krępą sylwetkę z czarną maską, która schodzi głową w dół, najpewniej obserwujesz właśnie jego.
