Polska zimą nie pustoszeje pod względem ornitologicznym. Pozostają tu gatunki osiadłe, a na ich miejsce lub obok nich pojawiają się ptaki z północy Europy i Rosji. Łagodniejszy klimat oraz dostęp do nasion, owoców i niezamarzniętej wody sprawiają, że dla wielu z nich Polska jest dogodnym zimowiskiem.
Kogo można spotkać w Polsce zimą?
Zimowy skład ptaków jest zmienny. Część gatunków pozostaje w kraju przez cały rok, choć może przemieszczać się między lasami, polami, parkami i zabudowaniami. Inne osobniki przylatują jesienią z chłodniejszych obszarów Skandynawii, północnej Europy oraz europejskiej i azjatyckiej części Rosji.
O tym, gdzie dany gatunek spędza zimę, decydują przede wszystkim temperatura, pokrywa śnieżna i dostępność pokarmu. Niezamarznięte rzeki, zbiorniki zaporowe i wybrzeże Bałtyku są ważnymi miejscami dla ptaków wodnych. Pola i łąki przyciągają gatunki polujące na gryzonie, a miejskie parki oferują owoce, pąki i nasiona.
| Typ ptaka | Przykłady | Skąd pochodzą lub gdzie żerują |
|---|---|---|
| Gatunki osiadłe | Bogatka, modraszka, sójka, kos, wróbel, dzięcioł duży | Populacje krajowe, korzystające z lasów, ogrodów, pól i zabudowań |
| Przybysze z północy | Jemiołuszka, jer, gil, myszołów włochaty | Skandynawia, północna Europa i europejska część Rosji |
| Zimujące ptaki wodne | Tracz bielaczek, nurogęś, uhlа, lodówka, markaczka | Północne obszary Europy i Rosji, niezamarznięte wody oraz wybrzeże |
Do gatunków osiadłych, które można regularnie obserwować zimą, należą między innymi:
- Bogatka i modraszka, często odwiedzające ogrody oraz karmniki.
- Sójka, która korzysta z żołędzi i innych nasion.
- Kos, żerujący na owocach, bezkręgowcach i pokarmie znajdowanym w ściółce.
- Dzięcioł duży, kowalik i pełzacze leśne, wyszukujące pokarm na pniach i konarach.
- Wróbel, mazurek, gawron, kawka, wrona, zięba i trznadel.
Wśród zimowych gości szczególnie charakterystyczna jest jemiołuszka. Przylatuje z północy i wschodu, a w Polsce pojawia się najczęściej od późnej jesieni do początku wiosny. Żywi się głównie owocami, między innymi jarzębiną, dlatego można ją spotkać w parkach i na miejskich skwerach. Na polach i łąkach łatwo wypatrzyć myszołowa włochatego. Ten przybysz ze Skandynawii ma opierzone skoki, które przypominają piórzaste „spodenki”, i poluje głównie na gryzonie.
Jak ptaki radzą sobie z mrozem?
Zimno zwiększa wydatek energetyczny, ponieważ ptak musi utrzymać stałą temperaturę ciała mimo krótkiego dnia i ograniczonej dostępności pokarmu. Gatunki zimujące w Polsce wykorzystują kilka uzupełniających się mechanizmów. Nie wszystkie stosują je w takim samym stopniu, a ich znaczenie zależy od gatunku i warunków pogodowych.
Najważniejsze przystosowania obejmują:
- Puchnięcie piór – rozluźnione pióra zatrzymują warstwę powietrza, która działa jak izolacja termiczna.
- Gromadzenie tłuszczu – zapasy energii pomagają przetrwać długie, mroźne noce, gdy żerowanie jest niemożliwe.
- Oszczędzanie energii – niektóre małe ptaki obniżają nocą temperaturę ciała i ograniczają aktywność.
- Magazynowanie pokarmu – sójki ukrywają żołędzie, a później odnajdują część tych zapasów.
- Żerowanie w stadach mieszanych – sikory mogą łączyć się zimą z kowalikami, pełzaczami i dzięciołami, co ułatwia wyszukiwanie pokarmu i wykrywanie zagrożeń.
Znaczenie ma także wybór schronienia. Dzięcioły i kowaliki wyszukują miejsca osłonięte przed wiatrem, a drobne ptaki nocują w gęstych krzewach, dziuplach lub innych szczelinach. Zimą szczególnie cenne są zadrzewienia, żywopłoty i zakrzaczenia, ponieważ zapewniają jednocześnie osłonę oraz naturalny pokarm.
Jak wspierać ptaki zimą?
Dokarmianie może pomóc podczas silnych mrozów, intensywnych opadów śniegu i długotrwałego zamarznięcia naturalnych źródeł pożywienia. Nie powinno jednak zastępować naturalnego żerowania. Zgodnie z zaleceniami organizacji zajmujących się ochroną ptaków, w tym OTOP, ważniejsza od dużej ilości karmy jest jej jakość, regularność i higiena.
W karmniku można podawać:
- Czarny słonecznik i inne naturalne nasiona.
- Pestki dyni bez soli i dodatków.
- Niesolone orzechy, najlepiej rozdrobnione dla małych ptaków.
- Łój lub gotowe kule tłuszczowe bez siatki, w której ptak może się zaplątać.
- Proso i owies dla wróbli oraz mazurków.
- Jabłka i inne naturalne owoce dla kosów, kwiczołów i jemiołuszek.
Równie ważna jest woda. Śnieg nie zastępuje jej w pełni, ponieważ jego ogrzanie wymaga wydatku energii. Płytkie naczynie ustawione w osłoniętym miejscu powinno być stabilne i regularnie uzupełniane. Nie należy dodawać soli ani środków zapobiegających zamarzaniu. W czasie mrozu wodę trzeba wymieniać często, zanim całkowicie zamarznie.
Bezpieczne dokarmianie wymaga kilku stałych zasad:
- Rozpocznij dokarmianie w okresie trudnych warunków i utrzymuj je regularnie, zamiast wysypywać karmę przypadkowo.
- Ustaw karmnik w miejscu osłoniętym, ale z dobrą widocznością, z dala od ruchliwej drogi, dużych przeszkleń i kryjówek kotów.
- Usuwaj wilgotne resztki oraz regularnie myj i osuszaj karmnik, aby ograniczyć rozwój pleśni i przenoszenie chorób.
- Podawaj umiarkowane ilości pokarmu, które ptaki zjedzą w krótkim czasie, zamiast stale dosypywać karmę na zapas.
Do karmnika nie powinny trafiać:
- Chleb, bułki i inne wypieki.
- Sól, solone orzeszki, wędliny i słonina z przyprawami.
- Resztki obiadu, potrawy smażone, ciasta i żywność przetworzona.
- Pokarm spleśniały, zawilgocony lub długo zalegający w karmniku.
Pieczywo napełnia przewód pokarmowy, ale nie dostarcza ptakom właściwej ilości składników potrzebnych do przetrwania zimna. U ptaków wodnych niewłaściwa dieta może przyczyniać się do rozwoju deformacji określanej jako anielskie skrzydło, która utrudnia lub uniemożliwia lot. Nadmiar pokarmu w jednym miejscu zwiększa też zagęszczenie ptaków, ryzyko przenoszenia chorób oraz zainteresowanie drapieżników.
Dokarmianie ma być krótkotrwałym wsparciem w trudnych warunkach, a nie zamiennikiem naturalnej bazy pokarmowej.
Co zmienia się w zimowym świecie ptaków?
Łagodniejsze zimy mogą wpływać na terminy migracji i na to, jak długo niektóre gatunki pozostają w Polsce. Nie oznacza to jednak, że każda obserwowana zmiana wynika wyłącznie z ocieplenia klimatu. Znaczenie mają także dostępność owoców i nasion, pokrywa śnieżna, warunki na wodach oraz zmiany siedlisk. Dane z obrączkowania i obserwacji terenowych pomagają śledzić te procesy.
Zimą człowiek może wspierać ptaki przede wszystkim przez zachowanie zadrzewień, krzewów i naturalnych miejsc żerowania. Karmnik jest dodatkiem, który działa dobrze tylko wtedy, gdy pokarm pozostaje czysty, właściwy i podawany z umiarem. Dzięki temu można obserwować zarówno krajowe gatunki osiadłe, jak i zimowych przybyszów, nie zaburzając ich naturalnych zachowań.
