Które ptaki są zagrożone wyginięciem w Polsce?

Według „Czerwonej listy ptaków Polski” z 2020 roku w Polsce zagrożone wyginięciem są 47 gatunków ptaków, a 16 kolejnych uznano za wymarłe w ciągu ostatnich 200 lat. Liczba gatunków zagrożonych wzrosła o około 30% względem poprzedniej listy z 2002 roku. Wśród nich znajdują się nie tylko rzadkie ptaki, lecz także gatunki dawniej uznawane za pospolite, między innymi gawron, głowienka i mewa siwa.

Czym jest Czerwona lista ptaków Polski?

„Czerwona lista ptaków Polski” to opracowanie przedstawiające ryzyko wymarcia krajowych gatunków lęgowych. Jej najnowszą edycję opublikowało w 2020 roku Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków we współpracy z naukowcami z Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk oraz Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Była to pierwsza tak szeroka aktualizacja od 2002 roku.

Analizą objęto 230 gatunków regularnie lęgowych w Polsce. Autorzy wykorzystali około 1,4 miliona obserwacji z lat 2010–2019, pochodzących przede wszystkim z Monitoringu Ptaków Polski i portalu Ornitho.pl. Ocena została przeprowadzona według metodyki IUCN, czyli międzynarodowego standardu oceny ryzyka wymarcia.

Pod uwagę brano przede wszystkim liczebność populacji, jej zasięg oraz kierunek zmian. Znaczenie miały także fragmentacja siedlisk, struktura populacji i sytuacja danego gatunku w krajach sąsiednich. Dzięki temu sam fakt, że ptak jest jeszcze często spotykany, nie przesądza o jego bezpiecznym statusie.

Jaka jest skala zagrożenia ptaków w Polsce?

W ciągu ostatnich 200 lat z polskiej awifauny zniknęło 16 gatunków. Kolejne 47 zakwalifikowano do jednej z trzech kategorii zagrożenia IUCN: krytycznie zagrożone, zagrożone lub narażone. Wśród nich 12 gatunków ma kategorię CR, czyli krytyczne ryzyko wymarcia w Polsce.

Najważniejsze czynniki pogarszające sytuację ptaków to:

• Intensyfikacja rolnictwa – upraszczanie krajobrazu, zmniejszanie powierzchni łąk i pastwisk oraz ograniczanie miejsc żerowania.
• Zmiany klimatu – przesuwanie zasięgów gatunków, częstsze susze i ekstremalne zjawiska pogodowe.
• Utrata mokradeł i dolin rzecznych – osuszanie terenów oraz regulacja rzek pozbawiają ptaki miejsc lęgowych i żerowisk.
• Niewłaściwa gospodarka leśna – usuwanie starych drzew, ograniczanie naturalnej struktury lasu i płoszenie ptaków w okresie lęgowym.

Niepokojący jest fakt, że na liście pojawiają się gatunki wcześniej postrzegane jako pospolite. Przykładem jest gawron, którego liczebność w określonym okresie spadła bardzo szybko. Taki trend działa jak „światełko ostrzegawcze” – jeśli zmniejsza się liczebność szeroko rozpowszechnionego ptaka, oznacza to, że presja środowiskowa może dotyczyć także wielu innych organizmów.

Które gatunki są najbardziej zagrożone?

Kategorie IUCN nie opisują wyłącznie liczby osobników. Uwzględniają także tempo spadku populacji, zasięg występowania i jego fragmentację. Z tego powodu gatunek stosunkowo liczny może zostać uznany za zagrożony, jeśli jego liczebność szybko maleje.

Do kategorii krytycznie zagrożonych zaliczono 12 gatunków, między innymi świstuna, rożeńca, rycyka, bataliona, łęczaka, rybitwę czubatą, gadożera, orlika grubodziobego, błotniaka zbożowego, kraskę, dzierzbę czarnoczelną i pomurnika.

W kategorii EN znalazły się między innymi czajka, kulik wielki, cietrzew, sieweczka obrożna, dubelt, mewa czarnogłowa, orzeł przedni, uszatka błotna, puszczyk mszarny i droździk. Kategoria VU obejmuje 25 gatunków, w tym rybołowa, wodniczkę, turkawkę, głuszca, przepiórkę oraz gawrona.

Na listę po raz pierwszy trafiły między innymi płaskonos, mewa siwa, zausznik, błotniak łąkowy, głowienka i słowik szary. Ich obecność pokazuje, że status „pospolitego ptaka” nie jest stałą cechą. Gawron czy głowienka mogą nadal występować w wielu miejscach, ale szybki spadek liczebności zwiększa ich ryzyko wymarcia w przyszłości.

Czy sytuację można poprawić?

Przykłady sokoła wędrownego i bielika pokazują, że działania ochronne mogą odwracać negatywne trendy. W przypadku sokoła wędrownego program reintrodukcji doprowadził do obniżenia kategorii zagrożenia. Poprawa statusu bielika wiązała się między innymi z ochroną miejsc lęgowych i ograniczeniem presji człowieka.

Nie oznacza to jednak, że pojedyncze programy wystarczą. Największe znaczenie ma zachowanie siedlisk, zwłaszcza mokradeł, naturalnych dolin rzecznych, łąk, pastwisk i zróżnicowanych lasów. Ochrona konkretnego gatunku będzie ograniczona, jeśli równocześnie znikają jego żerowiska i miejsca rozrodu.

Szansą na bardziej systemowe działania jest unijne Nature Restoration Law. Rozporządzenie weszło w życie 18 sierpnia 2024 roku. Zakłada, że do 2030 roku państwa Unii Europejskiej mają objąć odbudową co najmniej 20% zdegradowanych obszarów lądowych i morskich, a do 2050 roku wszystkie ekosystemy wymagające przywrócenia. Dla ptaków znaczenie będą miały przede wszystkim działania dotyczące mokradeł, rzek, terenów rolniczych i lasów.

W praktyce ochrona powinna obejmować także większą liczbę i powierzchnię obszarów chronionych, monitoring populacji, dostosowanie gospodarki leśnej do wymagań gatunków oraz takie zmiany polityki rolnej, które ograniczą degradację łąk i pastwisk.

Dlaczego kondycja ptaków ma znaczenie?

Ptaki szybko reagują na zmiany w środowisku, dlatego ich liczebność jest dobrym wskaźnikiem stanu przyrody. Spadek populacji może sygnalizować utratę siedlisk, problemy z dostępnością pokarmu albo narastającą presję klimatyczną, zanim skutki staną się widoczne u innych organizmów.

Odpowiedź na pytanie, które ptaki są zagrożone wyginięciem w Polsce, nie kończy się więc na wyliczeniu gatunków z czerwonej listy. Najważniejszym zadaniem pozostaje ochrona miejsc, w których ptaki żyją. Bez zachowania mokradeł, dolin rzecznych, zróżnicowanego krajobrazu rolniczego i naturalnych lasów poprawa statusu pojedynczych gatunków będzie trudna do utrzymania.