Umownie okres lęgowy ptaków w Polsce przypada od 1 marca do 15 października. Nie jest to jednak sztywny termin zapisany w przepisach ani okres, po którym można bez sprawdzenia wycinać drzewa i krzewy. Ochrona gatunkowa ptaków obowiązuje przez cały rok.
Kiedy trwa okres lęgowy ptaków?
Daty od 1 marca do 15 października są powszechnie stosowanymi ramami, które pomagają planować prace ingerujące w zadrzewienia. Biologia ptaków nie podąża jednak za kalendarzem. Poszczególne gatunki rozpoczynają lęgi i kończą wychowywanie młodych w różnych terminach, a pogoda może powodować niewielkie przesunięcia w danym roku.
Dlatego wycinka lub przycinanie drzew w okresie jesienno-zimowym, czyli od 16 października do końca lutego, jest zwykle mniej ryzykowne. Nie oznacza to jednak automatycznej zgody na każdą pracę. Przed jej rozpoczęciem nadal trzeba sprawdzić, czy drzewo albo krzew nie jest miejscem rozrodu, schronienia lub żerowania chronionych zwierząt.
Dlaczego terminy lęgów różnią się między gatunkami?
Ptaki stosują różne strategie rozrodu. Niektóre zaczynają lęgi już zimą lub wczesną wiosną, inne przystępują do nich dopiero późną wiosną. Znaczenie mają między innymi temperatura, dostępność pokarmu, miejsce gniazdowania oraz długość okresu wychowywania młodych.
Przykładowe terminy pokazują, dlaczego jedna data nie może opisywać biologii wszystkich ptaków:
| Gatunek | Szacunkowy okres lęgowy | Uwagi |
|---|---|---|
| Bielik | Styczeń–lipiec | Gatunek rozpoczynający lęgi bardzo wcześnie |
| Wróbel | Luty lub marzec–sierpień | Może przystępować do kilku lęgów w sezonie |
| Jerzyk | Maj–sierpień | Gatunek późno rozpoczynający lęgi |
Podane zakresy są orientacyjne. W razie planowania prac nie należy oceniać sytuacji wyłącznie na podstawie daty ani samej obecności lub braku widocznego gniazda. W pełni ulistnionej koronie gniazdo może być trudne do zauważenia.
Jakie przepisy chronią ptaki?
Podstawę ochrony stanowi Ustawa o ochronie przyrody oraz Rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, opublikowane w Dz. U. z 2016 r. poz. 2183. Przepisy nie ustanawiają jednego, kalendarzowego „okresu lęgowego” obowiązującego wszystkie gatunki.
Ochrona gatunkowa działa przez cały rok. Dotyczy nie tylko aktywnych lęgów, lecz także siedlisk i ostoi wykorzystywanych do rozrodu, wychowywania młodych, odpoczynku, migracji lub żerowania. Wobec chronionych gatunków obowiązują między innymi następujące zakazy:
- Umyślne płoszenie lub niepokojenie ptaków w miejscach rozrodu, wychowywania młodych oraz innych miejscach wskazanych w przepisach.
- Niszczenie, usuwanie lub uszkadzanie gniazd i innych schronień.
- Niszczenie siedlisk i ostoi będących miejscem rozrodu, odpoczynku, migracji lub żerowania.
- Prowadzenie prac w sposób powodujący naruszenie zakazów wobec chronionych zwierząt.
Naruszenie zakazów może stanowić wykroczenie z art. 131 pkt 14 ustawy o ochronie przyrody, zagrożone karą aresztu albo grzywny. W przypadku szkody znacznych rozmiarów lub istotnego uszczerbku w gatunkach chronionych mogą mieć zastosowanie także przepisy Kodeksu karnego, w tym art. 181.
Jak zaplanować wycinkę drzewa lub krzewów?
Najbezpieczniej zaplanować wycinkę na okres jesienno-zimowy. Termin ten ogranicza ryzyko kolizji z lęgami, ale nie zastępuje oględzin. Jeśli prace mogą naruszyć zakazy ochrony gatunkowej, należy postępować w następującej kolejności:
- Sprawdź przed rozpoczęciem prac, czy na drzewie, w krzewach lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie występują gniazda, schronienia albo miejsca regularnie wykorzystywane przez ptaki.
- W razie wątpliwości zleć ocenę osobie posiadającej wiedzę ornitologiczną, zwłaszcza gdy wycinka obejmuje większy obszar lub kilka drzew.
- Jeśli stwierdzono siedlisko chronionego gatunku, w miarę możliwości zachowaj zadrzewienie albo przełóż prace do czasu ustania konkretnego zagrożenia.
- Gdy przełożenie prac nie jest możliwe, ustal, czy potrzebne jest zezwolenie na odstępstwo od zakazów, wydawane odpowiednio przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska albo Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska.
W postępowaniu dotyczącym usunięcia drzewa lub krzewu organ może przeprowadzić oględziny pod kątem występowania gatunków chronionych. Jeżeli usunięcie naruszałoby zakazy ochrony gatunkowej, postępowanie może zostać zawieszone do czasu przedłożenia wymaganego zezwolenia. Zezwolenie z zakresu ochrony gatunkowej dołącza się do wniosku w przypadkach wskazanych w ustawie.
Data 15 października nie jest zielonym światłem dla wycinki. Przed pracami zawsze trzeba ocenić, czy drzewo lub krzew nie pełni funkcji chronionego siedliska.
Kiedy można usuwać gniazda z budynków lub terenów zieleni?
Rozporządzenie przewiduje szczególne odstępstwo w okresie od 16 października do końca lutego. W tym czasie możliwe jest usuwanie gniazd z obiektów budowlanych lub terenów zieleni, ale tylko wtedy, gdy przemawiają za tym względy bezpieczeństwa lub sanitarne. Nie jest to ogólne pozwolenie na niszczenie gniazd ani na usuwanie siedlisk wszystkich chronionych zwierząt.
Jeżeli prace polegają na zamykaniu otworów wentylacyjnych, uszczelnianiu budynku lub ograniczaniu dostępu do miejsc wykorzystywanych przez chronione gatunki, może być potrzebne odrębne zezwolenie na odstępstwo od zakazu niszczenia siedlisk.
Najbezpieczniejsza zasada jest prosta: planuj wycinkę poza zwyczajowo przyjmowanym sezonem lęgowym, ale niezależnie od terminu sprawdź obecność ptaków, gniazd i innych chronionych siedlisk. W razie kolizji z ochroną gatunkową prace należy przełożyć albo uzyskać wymagane zezwolenie.
