Jesienią z polskiego krajobrazu znikają między innymi bociany, jaskółki, kukułki i żurawie. Nie odlatują jednak dlatego, że samo zimno jest dla nich nie do zniesienia. Głównym powodem migracji staje się brak dostępnego pokarmu, zwłaszcza owadów, nasion i owoców.
Dlaczego ptaki odlatują?
Migracja jest instynktowną strategią przetrwania. Wraz ze skracaniem się dnia i nadejściem chłodniejszej części roku zmieniają się warunki, w których ptaki zdobywają energię. Owady znikają lub stają się mniej aktywne, ziemia zamarza, a nasiona i owoce mogą zostać przykryte śniegiem albo liśćmi.
Dla wielu gatunków zima w Polsce oznacza więc przede wszystkim długotrwały niedobór pożywienia. Utrzymanie temperatury ciała wymaga energii, a ptaki muszą jeszcze przetrwać okres bezpiecznie i często przygotować się do kolejnego sezonu lęgowego. Lot do regionu, w którym pokarm pozostaje dostępny, może kosztować dużo wysiłku, ale zwiększa szanse przeżycia.
Skrócenie dnia działa jako jeden z sygnałów uruchamiających przygotowania do wędrówki. Znaczenie mają też temperatura, pogoda, zapasy tłuszczu oraz aktualna dostępność pokarmu. Dlatego termin odlotu nie jest identyczny każdego roku. Ciepła jesień może opóźniać migrację, a nagłe załamanie pogody może ją przyspieszyć.
Które ptaki odlatują z Polski na zimę?
Do najbardziej rozpoznawalnych ptaków wędrownych należą gatunki, które rozmnażają się w Polsce, a zimę spędzają w Europie Południowej, na wybrzeżach Atlantyku lub w Afryce. Poniższe terminy są orientacyjne, ponieważ zależą od pogody, regionu i sytuacji pokarmowej.
| Gatunek | Główne zimowisko | Czas odlotu |
|---|---|---|
| Bocian biały | Afryka Subsaharyjska | Sierpień–wrzesień |
| Żuraw | Europa Południowa, między innymi Hiszpania, oraz Afryka Północna | Wrzesień–listopad |
| Jaskółki | Afryka | Sierpień–wrzesień |
| Szpak | Europa Zachodnia i Południowa, czasem Afryka Północna | Wrzesień–listopad |
| Kukułka | Afryka | Sierpień–wrzesień |
Nie wszystkie gatunki migrują na tej samej zasadzie. Część pokonuje tysiące kilometrów, a inne przesuwa się tylko do łagodniejszych regionów Europy. Do ptaków, które często opuszczają Polskę lub przemieszczają się w jej obrębie, należą także:
- Czaple
- Kormorany
- Czajki
- Rybitwy
- Kuliki
- Niektóre drozdy
Polska jest także miejscem odpoczynku dla ptaków, które lecą dalej z północy i wschodu Europy. Nie każdy osobnik danego gatunku musi więc opuszczać kraj. W obrębie jednej populacji mogą występować zarówno ptaki migrujące, jak i pozostające na miejscu.
Jak ptaki znajdują drogę?
Ptaki korzystają z kilku systemów orientacji jednocześnie. W dzień mogą śledzić położenie słońca, a nocą wykorzystywać układ gwiazd. Znaczenie mają również rzeki, wybrzeża, pasma górskie i inne charakterystyczne elementy krajobrazu. Młode osobniki częściowo dziedziczą kierunek oraz czas migracji, a u wielu gatunków uczą się także trasy podczas wspólnego lotu ze starszymi ptakami.
Ważnym mechanizmem jest orientacja względem pola magnetycznego Ziemi. Układ nerwowy i narządy zmysłów ptaków pozwalają odbierać informacje o kierunku oraz natężeniu pola magnetycznego. W badaniach wskazuje się między innymi na rolę struktur zawierających magnetyt, choć cały mechanizm ptasiej nawigacji jest bardziej złożony niż pojedynczy „kompas” umieszczony w dziobie.
Niektóre gatunki mogą także wykorzystywać światło do rozpoznawania kierunku pola magnetycznego. Pomocne bywają również infradźwięki, czyli bardzo niskie częstotliwości dźwięku niesłyszalne dla człowieka. Mogą one przenosić informacje o odległych zjawiskach i elementach terenu. Nie oznacza to jednak, że każdy ptak używa wszystkich opisanych sygnałów w takim samym stopniu.
Podczas wędrówki ptaki muszą oszczędzać energię. Żurawie, gęsi i inne duże gatunki często lecą w formacji przypominającej literę V, nazywanej ptasim kluczem. Układ ten ogranicza opór powietrza dla osobników lecących za przewodnikiem. Prowadzenie zmienia się, ponieważ lot na czele wymaga największego wysiłku.
Trasy i miejsca odpoczynku poznajemy między innymi dzięki obrączkowaniu, obserwacjom oraz nadajnikom. Obrączka z indywidualnym numerem pozwala po ponownym odczytaniu ustalić, gdzie znajdował się konkretny ptak. Takie dane pomagają badać kierunki migracji, przeżywalność i wpływ zmian środowiska.
Czy wszystkie ptaki odlatują?
Nie. Ptaki osiadłe pozostają na tym samym obszarze przez cały rok, jeśli potrafią znaleźć tam wystarczającą ilość pokarmu i schronienie. Do przykładów należą między innymi sikory, wróble, kowaliki oraz część populacji dzięciołów. Niektóre ptaki uznawane za osiadłe podejmują jednak krótkie, lokalne wędrówki, dlatego granica między migracją a osiadłością nie zawsze jest całkowicie sztywna.
Gatunki pozostające w Polsce korzystają z nasion, owoców, owadów ukrytych w korze i innych dostępnych zasobów. Zmieniają też zachowanie, szukając osłoniętych miejsc i przemieszczając się w niewielkich stadach. O tym, która strategia się opłaca, decydują między innymi budowa ciała, dieta, miejsce życia i długość trasy do łagodniejszego klimatu.
Notka ekspercka: Dokarmianie może pomóc ptakom podczas silnego mrozu i zalegania śniegu, ale powinno być prowadzone regularnie oraz przy użyciu właściwego pokarmu, na przykład niesolonych nasion słonecznika, prosa czy gotowych mieszanek dla dzikich ptaków. Chleb, produkty solone i spleśniałe mogą szkodzić. Nie należy też zaczynać dokarmiania zbyt wcześnie, gdy ptaki nadal bez problemu zdobywają naturalny pokarm.
Zmiany klimatu wpływają na terminy migracji, dostępność owadów i warunki na trasach. Łagodniejsze jesienie mogą opóźniać odlot części osobników, ale nie zawsze oznaczają dla ptaków lepsze warunki. Zmiana terminu pojawienia się pokarmu może nie zbiegać się z terminem lęgów, a susze, gwałtowne burze i utrata miejsc odpoczynku zwiększają ryzyko podczas wędrówki.
Migracja jest więc sposobem dopasowania cyklu życia do sezonowej dostępności zasobów. Jedne gatunki odlatują do Afryki, inne do południowej Europy, a jeszcze inne pozostają w Polsce i wykorzystują własne przystosowania do zimy.
