Prawie żaden ptak nie zapada w sen zimowy w takim znaczeniu jak jeż, suseł czy nietoperz. Wyjątkiem jest jerzyk, który podczas bardzo trudnych warunków może wejść w stan krótkotrwałego odrętwienia, nazywany torporem. Nie jest to jednak hibernacja trwająca przez całą zimę.
Dlaczego ptaki nie hibernują?
Hibernacja to głęboki stan odrętwienia, w którym wyraźnie spada temperatura ciała, metabolizm, częstość oddechów i praca serca. U ptaków taki mechanizm nie jest typową strategią przetrwania. Są one zwierzętami stałocieplnymi, więc muszą utrzymywać temperaturę ciała niezależnie od warunków zewnętrznych.
Ptaki mają też bardzo wysoki metabolizm. Ich organizm zużywa dużo energii na lot, utrzymanie ciepła i codzienną aktywność. Długotrwałe pozostawanie w głębokim odrętwieniu byłoby dla większości gatunków trudne fizjologicznie. Zamiast całkowicie „wyłączać” organizm, ptaki przemieszczają się w miejsca z większą ilością pokarmu albo pozostają aktywne i ograniczają wydatki energetyczne.
Torpor jerzyka działa inaczej niż hibernacja. To krótkotrwałe, kontrolowane obniżenie temperatury ciała i tempa przemiany materii. Może pomóc przetrwać okres chłodu lub brak pożywienia, ale nie oznacza wielomiesięcznego snu. Podobny stan obserwuje się także u niektórych egzotycznych ptaków, między innymi kolibrów. Nie należy jednak na tej podstawie uznawać ich za zwierzęta hibernujące.
Co ptaki robią zamiast snu zimowego?
Ptaki stosują kilka strategii. To, która z nich dominuje, zależy między innymi od dostępności pokarmu, temperatury i możliwości znalezienia schronienia:
- Odlatują na południe – migracja pozwala uniknąć mrozu i zimowego niedoboru pokarmu. Tak postępują między innymi bociany, jaskółki, żurawie i wilgi.
- Gromadzą zapasy – sójki i niektóre inne gatunki ukrywają nasiona, żołędzie lub owoce, a później korzystają z takich kryjówek.
- Zmieniają dietę – ptaki żywiące się latem owadami mogą zimą przechodzić na nasiona, owoce albo łatwiej dostępny pokarm.
- Chronią się przed utratą ciepła – pióra puchowe i ich stroszenie tworzą warstwę izolacyjną. Dzięki temu ciało wolniej oddaje ciepło.
Nie wszystkie ptaki odlatują. Gatunki osiadłe pozostają aktywne przez całą zimę, a niektóre ptaki z północy, na przykład jemiołuszki, przylatują do Polski, ponieważ tutejsze warunki są dla nich łagodniejsze.
Dlatego określenie „ptaki, które zapadają w sen zimowy” jest w większości przypadków mylące. Ptaki mogą odpoczywać, ograniczać aktywność albo czasowo wchodzić w torpor, lecz zasadniczo nie przesypiają zimy tak jak hibernujące ssaki. Najbliżej tego zjawiska znajduje się jerzyk.
