Ptaki odlatują z Polski na zimę najczęściej od sierpnia do listopada. Nie robią tego przede wszystkim dlatego, że marzną, lecz dlatego, że wraz ze skracaniem dnia i nadejściem chłodów trudniej znajdują pokarm – zwłaszcza owady, nasiona i owoce. Migracja jest więc strategią przetrwania, a nie nagłą ucieczką przed niską temperaturą.
Dlaczego ptaki odlatują jesienią?
Termin wędrówki zależy od gatunku, jego diety i miejsca zimowania. Dla owadożernych ptaków jesień oznacza gwałtowny spadek liczby owadów. Inne gatunki mają coraz trudniejszy dostęp do nasion, owoców, płazów albo bezkręgowców. Krótszy dzień ogranicza czas żerowania, a śnieg i zamarznięta ziemia mogą dodatkowo ukrywać pokarm.
Jednym z sygnałów uruchamiających przygotowania do migracji jest fotoperiodyzm, czyli reakcja organizmu na długość dnia i nocy. Znaczenie mają też temperatura, pogoda, wiatr oraz bieżąca dostępność pożywienia. Z tego powodu data odlotu nie jest identyczna każdego roku. Migracja przebiega stopniowo: jedne gatunki opuszczają Polskę już w sierpniu, inne ruszają dopiero w październiku lub listopadzie.
Ptak może dobrze znosić chłód, ale nie przetrwa zimy bez wystarczającej ilości energii. To właśnie ryzyko głodu jest głównym powodem wielu wędrówek.
Jak ptaki przygotowują się do podróży?
Przed odlotem ptaki zwiększają masę ciała, gromadząc tłuszcz. Jest on paliwem podczas długiego lotu, zwłaszcza gdy po drodze brakuje miejsc do żerowania. Organizm zmienia także proporcje narządów i tkanek. U części gatunków rośnie wydolność układu krążenia, a niektóre narządy wewnętrzne zmniejszają się, dzięki czemu ciało jest lżejsze.
Wędrówka wymaga bardzo dużego wysiłku. Ptaki wybierają więc warunki pogodowe, które ograniczają zużycie energii. Silny przeciwny wiatr lub intensywny deszcz mogą opóźnić rozpoczęcie lotu albo zmienić jego przebieg.
Do orientacji służą im różne wskazówki. W dzień mogą wykorzystywać położenie Słońca i charakterystyczne elementy krajobrazu, a nocą układ gwiazd. Znaczenie ma także pole magnetyczne Ziemi, które pomaga wyznaczać kierunek. U wielu gatunków migracja jest częściowo zapisana w programie zachowania, ale młode ptaki uczą się również trasy i miejsc odpoczynku.
Podczas lotu część większych ptaków tworzy ptasi klucz, czyli szyk przypominający literę V. Dzięki wykorzystaniu prądów powietrza ptaki lecące za przewodnikiem mogą zmniejszyć wydatek energetyczny. To nie oznacza, że cała podróż przebiega bez przerw. Wędrowcy korzystają z miejsc, w których mogą odpocząć i uzupełnić zapasy.
Kiedy poszczególne ptaki opuszczają Polskę?
Poniższe terminy są orientacyjne. Wpływają na nie pogoda, region Polski, kondycja ptaków oraz dostępność pokarmu.
| Grupa lub gatunek | Orientacyjny termin wylotu | Główne zimowisko |
|---|---|---|
| Bocian biały | Sierpień | Afryka Subsaharyjska |
| Jerzyki | Sierpień | Afryka |
| Jaskółki i kukułki | Sierpień–wrzesień | Afryka lub południowa Europa |
| Żurawie | Wrzesień–październik | Europa Południowa, część osobników Afryka Północna |
| Szpaki i czajki | Październik–listopad | Europa Zachodnia i Południowa |
Dokąd lecą ptaki na zimę?
„Ciepłe kraje” to określenie umowne. Nie każdy ptak przemierza tysiące kilometrów do Afryki. Kierunek zależy od gatunku i jego strategii migracyjnej. Część ptaków wybiera krótszą trasę na zachód lub południe Europy, gdzie zimy są łagodniejsze, a pokarm pozostaje dostępny.
Najczęstsze kierunki zimowania polskich ptaków to:
- Afryka Subsaharyjska, dokąd regularnie migruje między innymi bocian biały.
- Europa Południowa, w tym okolice Półwyspu Iberyjskiego i basenu Morza Śródziemnego.
- Europa Zachodnia, gdzie łagodniejszy klimat pozwala znaleźć pożywienie przez większą część zimy.
- Azja i Bliski Wschód, wybierane przez niektóre mniej liczne gatunki.
Trasy nie są całkowicie niezmienne. Ocieplenie klimatu, zmiany opadów i przesuwanie się dostępnych źródeł pokarmu sprawiają, że niektóre ptaki zimują bliżej miejsc lęgowych, odlatują później albo wracają wcześniej. Dotyczy to jednak konkretnych populacji i gatunków, dlatego nie można uznać, że wszystkie ptaki zmieniają zachowanie w ten sam sposób.
Jakie ptaki zostają w Polsce zimą?
Nie wszystkie gatunki migrują. W Polsce zimują między innymi ptaki, które potrafią znaleźć nasiona, owoce, larwy owadów lub pokarm pozostający na drzewach i w ściółce. Do często spotykanych należą:
- Sikory, które korzystają z nasion, owoców i owadów ukrytych w korze.
- Wróble, przystosowane do życia w pobliżu ludzi i żerowania na ziarnach.
- Dzięcioły, odnajdujące larwy w drzewach oraz nasiona drzew iglastych.
- Kosy i sójki, które jesienią wykorzystują owoce, nasiona i bezkręgowce.
- Gawrony, wrony i gołębie, zdolne do korzystania z różnorodnych źródeł pokarmu.
Granica między ptakiem wędrownym a osiadłym nie zawsze jest wyraźna. Część osobników może migrować, podczas gdy inne pozostają na miejscu. Zdarza się też, że gatunek dawniej regularnie odlatujący zimuje coraz częściej w Polsce, jeśli warunki są łagodniejsze i łatwiej o pokarm.
Dokarmianie może być wsparciem podczas długiego mrozu, ale nie zastępuje naturalnych siedlisk. Najlepiej podawać czyste ziarna, nasiona, niesolone orzechy lub owoce, a karmnik regularnie czyścić. Ptaków wodnych nie należy karmić chlebem, ponieważ pieczywo nie jest dla nich właściwym pokarmem i może szkodzić ich zdrowiu.
Najważniejsza odpowiedź brzmi więc: ptaki opuszczają Polskę głównie między sierpniem a listopadem, lecz dokładny termin zależy od gatunku i warunków. O ich decyzji decyduje przede wszystkim możliwość zdobycia energii, a nie samo odczuwanie zimna.
