Jerzyk zwyczajny potrzebuje specjalistycznej, poziomej budki lęgowej zamontowanej co najmniej 5 m nad ziemią, z precyzyjnym otworem wlotowym i wolną przestrzenią przed wlotem. Najlepsze miejsca to elewacje w pobliżu dawnych gniazd, z ekspozycją północną lub wschodnią.
Dlaczego jerzyk potrzebuje specjalnej budki?
Jerzyki zwyczajne (Apus apus) zakładają gniazda głównie w szczelinach wysokich budynków, pod dachami i w stropodachach. Termomodernizacja, uszczelnianie elewacji oraz kratowanie otworów mogą pozbawić je miejsc lęgowych. Budka jest wtedy formą kompensacji przyrodniczej, szczególnie gdy zostaje zamontowana w miejscu likwidowanego gniazda.
Nie sprawdzi się typowa budka dla sikory lub wróbla. Jerzyk ma długie skrzydła, krótki skok i zwykle wlatuje do komory bezpośrednio z powietrza. Dlatego potrzebuje poziomej, podłużnej konstrukcji z nisko umieszczonym, owalnym otworem. Gatunek jest kolonijny, więc kilka skrzynek można instalować blisko siebie.
Jakie wymiary powinna mieć budka dla jerzyka?
Prosta budka drewniana może mieć formę poziomego prostopadłościanu. Wymiary podane niżej są wartościami orientacyjnymi stosowanymi w konstrukcjach przeznaczonych dla jerzyków.
| Parametr | Sugerowany wymiar | Znaczenie |
|---|---|---|
| Wysokość | około 20 cm | Zapewnia przestrzeń dla komory lęgowej |
| Szerokość | około 18 cm | Tworzy płytką, poziomą konstrukcję |
| Długość | 34–36 cm | Ułatwia wejście i poruszanie się w komorze |
| Otwór wlotowy | około 3,5 × 6,5 cm | Powinien mieć kształt owalny i być precyzyjnie wykonany |
| Odległość wlotu od dna | około 5 cm | Ogranicza wypadanie piskląt i ułatwia korzystanie z komory |
Otwór wlotowy nie może być przypadkowo powiększony. Zbyt duży umożliwia zajęcie budki przez szpaka, wróbla lub mazurka, zanim jerzyki wrócą z zimowiska. W niektórych konstrukcjach stosuje się węższy otwór o wymiarach około 3,0 × 6,0 cm, ale jego dokładny rozmiar powinien wynikać z projektu konkretnej budki.
Do wykonania skrzynki nadaje się trwałe, nieimpregnowane wewnątrz drewno o stabilnej konstrukcji. Alternatywą jest trocinobeton, który dobrze znosi warunki atmosferyczne i zapewnia większą bezwładność cieplną. Przednia albo boczna ścianka powinna się otwierać, aby umożliwić kontrolę oraz czyszczenie budki.
Gdzie i jak zawiesić budkę?
W działaniach kompensacyjnych budkę należy umieścić możliwie dokładnie w miejscu zlikwidowanego otworu lub szczeliny. Jerzyki dobrze zapamiętują położenie gniazda i mogą wracać do starego miejsca nawet wtedy, gdy zostało ono zamknięte. Przesunięcie skrzynki może opóźnić jej odnalezienie.
Przy wyborze elewacji sprawdź następujące warunki:
- Wysokość – co najmniej 5 m nad ziemią, zwykle na wysokości drugiego piętra lub wyżej.
- Swobodny dolot – przed otworem i pod nim nie mogą znajdować się anteny, barierki, drzewa ani inne przeszkody.
- Przestrzeń pod wlotem – jerzyk przed startem spada kilka metrów, dlatego nie może być zmuszony do odbicia się od podłoża.
- Ekspozycja – najlepiej północna lub wschodnia, ponieważ południowa ściana może powodować nadmierne nagrzewanie komory.
- Układ kolonijny – kilka budek można zawiesić obok siebie, na przykład w jednej linii pod okapem.
Skrzynkę trzeba solidnie przymocować do elewacji, a przy montażu podtynkowym uwzględnić ją już na etapie ocieplania budynku. W przypadku większej inwestycji, remontu objętego kompensacją lub podejrzenia obecności lęgów potrzebna jest ekspertyza ornitologiczna. Samo zamontowanie budki nie zastępuje oceny przyrodniczej budynku.
Kiedy zamontować budkę i jak ograniczyć konkurencję?
Jerzyki wracają do Polski zwykle pod koniec kwietnia i w pierwszej połowie maja. Wcześniej budkę mogą zająć gatunki obecne na miejscu przez cały sezon, zwłaszcza szpaki i wróble. Można temu przeciwdziałać na dwa sposoby:
- Zatykanie wlotu – otwór pozostaje zamknięty poza sezonem i zostaje odsłonięty pod koniec kwietnia lub 1 maja.
- Zdejmowanie skrzynki – budkę zdejmuje się po sezonie lęgowym i zawiesza ponownie tuż przed przylotem jerzyków, dokładnie w tym samym miejscu.
Jeżeli budka ma precyzyjnie dobrany, wąski otwór przeznaczony dla jerzyka, ryzyko zajęcia przez inne gatunki jest mniejsze. W każdym przypadku kontrolę, czyszczenie i konserwację wykonuje się poza sezonem lęgowym, najlepiej od października do końca lutego, z uwzględnieniem aktualnych przepisów dotyczących ochrony ptaków.
Największą szansę na zasiedlenie daje skrzynka zamontowana wysoko, w grupie, z wolnym dolotem i dokładnie w miejscu dawnego gniazda. W nowej lokalizacji trzeba liczyć się z tym, że jerzyki mogą potrzebować więcej czasu na odnalezienie budki.
