„Papuga, która nie lata”, to kakapo (Strigops habroptila) – jedyny współcześnie żyjący nielotny gatunek papugi. Ten endemiczny ptak Nowej Zelandii przystosował się do życia na ziemi i aktywności nocą. Utrata zdolności lotu była skutkiem ewolucji w środowisku, w którym przez długi czas brakowało rodzimych drapieżnych ssaków.
Czym jest kakapo?
Nazwa „kakapo” pochodzi z języka maoryskiego i oznacza „papugę nocną”. Gatunek występuje naturalnie wyłącznie w Nowej Zelandii, dlatego określa się go jako endemiczny. Kakapo ma krępą sylwetkę, krótkie skrzydła i dużą masę ciała. Nie potrafi latać nawet lotem ślizgowym, ale dobrze wspina się na drzewa i sprawnie porusza po ziemi.
W odróżnieniu od większości papug prowadzi nocny tryb życia. Żeruje między innymi na roślinach, nasionach i owocach, a dzień spędza wśród roślinności lub w ziemnych kryjówkach. Jego zachowanie i budowa ciała są wynikiem przystosowania do specyficznej niszy ekologicznej, a nie „wady” gatunku.
Dlaczego kakapo przestała latać?
Przodkowie kakapo ewoluowali na wyspach Nowej Zelandii, które przez miliony lat były niemal pozbawione rodzimych lądowych ssaków. W takiej izolacji ptaki zajmowały nisze ekologiczne zajmowane na innych kontynentach przez ssaki. Dla kakapo lot nie był konieczny do ucieczki przed drapieżnikami ani do zdobywania pokarmu.
Lot wymaga dużych nakładów energii. Jeżeli dana populacja nie musi regularnie uciekać w powietrze, z czasem dobór naturalny może sprzyjać osobnikom, które inwestują więcej energii w masę ciała, rozmnażanie i poruszanie się po ziemi. Właśnie taki kierunek ewolucji przyjęło kakapo. Jego nielotność była więc korzystnym kompromisem w dawnym środowisku Nowej Zelandii.
Do najważniejszych przystosowań tego gatunku należą:
- Duża masa ciała – kakapo jest najcięższą współcześnie żyjącą papugą, a jej masa może sięgać około 4 kg.
- Nocny tryb życia – aktywność po zmroku ogranicza konkurencję o pokarm i wiąże się z mniejszym znaczeniem lotu.
- Naziemne gniazdowanie – ptak zakłada gniazda w zagłębieniach terenu, pod korzeniami lub wśród roślinności.
- Ograniczenie aparatu lotnego – skrzydła i mięśnie lotowe nie zapewniają możliwości wzniesienia się w powietrze.
Ta strategia działała, dopóki kakapo nie musiała mierzyć się z nowymi zagrożeniami. Pojawienie się człowieka zmieniło warunki, w których gatunek rozwijał się przez tysiące pokoleń.
Jak kakapo różni się od typowej papugi?
Określenie „papuga” kojarzy się zwykle z aktywnym w dzień, latającym ptakiem żyjącym w koronach drzew. Kakapo odbiega od tego obrazu niemal pod każdym względem:
| Cecha | Typowa papuga | Kakapo |
|---|---|---|
| Aktywność | Najczęściej dzienna | Nocna |
| Zdolność lotu | Zwykle lata | Nielotna |
| Masa ciała | Najczęściej lekka lub średnia | Duża, do około 4 kg |
| Środowisko | Często lasy tropikalne i subtropikalne | Wyspy Nowej Zelandii |
| Sposób poruszania | Lot między drzewami | Chodzenie po ziemi i wspinanie się |
Czy kakapo jest zagrożona wyginięciem?
Tak. Nielotność, która dawniej pomagała oszczędzać energię, stała się poważną słabością po wprowadzeniu przez człowieka drapieżnych ssaków. Psy, koty, szczury i gronostaje mogły łatwo odnajdywać ptaki, ich jaja oraz pisklęta. Kakapo nie miało skutecznej obrony przed takimi zagrożeniami, ponieważ jego ewolucja przebiegała bez presji ze strony podobnych drapieżników.
Gatunek jest krytycznie zagrożony. Programy ochrony obejmują między innymi przenoszenie ptaków na wyspy wolne od inwazyjnych ssaków, stały monitoring, kontrolę rozmnażania i ochronę siedlisk. Według przywoływanych danych populacja liczy około 241 osobników, ale liczba ta może zmieniać się między sezonami lęgowymi, dlatego aktualne informacje należy sprawdzać w raportach programu ochrony kakapo.
Ochrona tego gatunku pokazuje też, że bioróżnorodność obejmuje nie tylko duże i widoczne zwierzęta. Badania opisywane w czasopiśmie Current Biology wskazują, że wraz ze spadkiem liczebności kakapo zniknęła większość związanych z nim pasożytów. W analizowanym przypadku 13 z 16 wcześniej poznanych pasożytów nie występuje już w przyrodzie. Ich obecność mogła wpływać na kształtowanie układu odpornościowego gospodarza, dlatego utrata pasożytów również jest zmianą ekologiczną, a nie tylko usunięciem zagrożenia.
Kakapo nie lata, ponieważ w dawnej, odizolowanej Nowej Zelandii lot przestał być potrzebny. Ta sama cecha, która przez tysiące lat pomagała gatunkowi oszczędzać energię i wykorzystywać naziemną niszę, stała się niebezpieczna po pojawieniu się drapieżników sprowadzonych przez człowieka.
