• foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
foto-ptaki.pl arrow Ptaki arrow Kaczki morskie
 

Sonda

Jakiego typu informacji szukasz tu najczęściej?


 

Jaki korpus uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Jaki obiektyw uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Kaczki morskie Email
Autor: Antoni Marczewski   

Szlachar
Mergus serrator

Szlachar
Szlachar - Mergus serrator © Arkadiusz Labudda
Dosłowne tłumaczenie naukowej nazwy szlachara brzmiałoby „ptak nurkujący - piła”, co bierze się najprawdopodobniej z drobnego piłkowania występującego na krawędziach dzioba i stanowiącego przystosowanie do przytrzymywania śliskiej i wymykającej się ofiary, jaką najczęściej pada jakaś niewielka ryba.

Samica szlachara jest podobna do swojej kuzynki – samicy nurogęsi, choć mniejsza (szlachary dorastają do 58 cm długości, nurogęsi - do 68 cm). Tułów (z wyjątkiem białego brzucha) jest u niej szarobrązowy, głowa – ruda, z wyraźnym czubkiem z piór opadającym z tyłu. Przejście między barwami szyi i głowy jest bardzo rozmyte, a więc inaczej niż w przypadku drugiego gatunku, gdzie granica jest ostro zarysowana. Baczną uwagę należy podczas obserwacji zwracać na dziób, który u szlacharów jest bardzo długi, cienki (dawna nazwa tych ptaków to tracze długodziobe). Samiec bardziej różni się od nurogęsia. Ma podobną sylwetkę, czarną ramieniową część skrzydeł, czarną głowę z intensywnie zielonym połyskiem i czerwony dziób. Jednak,
Szlachar
Szlachar - Mergus serrator © Mateusz Matysiak
podczas gdy samiec nurogęsia jest na spodzie i bokach ciała jednolicie białokremowy, u szlachara występuje duże zróżnicowanie wzorów. Intensywnie ciemno kreskowana ruda pierś, owalne białe plamy u nasady skrzydeł widoczne na czarnym tle, szare, delikatnie prążkowane boki i takiej samej barwy ogon. Na głowie samca szlachara występuje wyraźny duży czub z piór, przez który ptak wygląda jakby zapomniał się właśnie uczesać. W locie obie płcie od nurogęsi najlepiej odróżniać na podstawie wzoru na skrzydle. Na jego wewnętrznej stronie mają białą plamę, którą przecina przez środek czarna pręga, nieobecna u większych kuzynów. Kiedy szlachar podrywa się do lotu lub jest zaniepokojony, odzywa się charakterystycznym chrapliwym głosem.

Szlachar jest gatunkiem zamieszkującym północną Europę, od Uralu po Półwysep Skandynawski. Gniazduje również w Wielkiej Brytanii i na Islandii. Poza zwartym zasięgiem, stanowiska lęgowe można również znaleźć w innych krajach, m.in. Holandii, Szwajcarii, na Litwie, Białorusi. Jego całkowita
Szlachary
Szlachary - Mergus serrator © Paweł Wacławik
europejska populacja jest szacowana na 60-110 tys.par, z czego do 85 tys. gniazduje na Półwyspie Skandynawskim. W XX w. w całej Europie zaznaczył się wyraźny spadek na wodach śródlądowych, a zjawisko to nie ominęło również Polski. Od połowy lat 80. stwierdzono u na zaledwie 13 stanowisk, w których szlachary przystępowały do rozrodu. Z wcześniej znanych miejsc na Mazurach zamieszkanych pozostało prawdopodobnie ok. 6, w tym w Wigierskim Parku Narodowym oraz w Puszczy Piskiej. Na Pomorzu skupisko stanowisk znajduje się na Pojezierzu Kaszubskim, z najważniejsza ostoja - nad jeziorami Wdzydze i Raduńskim. W latach 1993-95 znaleziono na obu łącznie 89 gniazd. Później sytuacja uległa znacznemu pogorszeniu i w 1999 stwierdzono zaledwie 8-10 samic (wcześniej - do 55). Na Pomorzu Gdańskim, w latach 1989-2000, regularnie widywano 1-3 pary, m.in. rodzinę z młodymi w Ujściu Redy. Na podstawie danych zbieranych od 1986 do 1995 liczebność krajowej populacji została oceniona na 40-60 par. W 1999 liczyła ona nie więcej niż 15
Szlachar
Szlachar - Mergus serrator © Adam Kumiszcza
par, głównie wskutek katastrofalnego spadku liczebności na Kaszubach oraz opuszczeniu przez ptaki licznych stanowisk mazurskich. Po II wojnie światowej znano około 20 stanowisk na Wielkich Jeziorach Mazurskich oraz na Suwalszczyźnie. Opuszczenie dotychczasowych stanowisk spowodowane było głównie prawdopodobnie zwiększoną eutrofizacją jezior oraz intensywnym rozwojem turystyki wodnej, zakłócającej spokój ptaków. W 2007 na Pomorzu Kaszubskim nie znaleziono ani jednej samicy wodzącej młode, co stawia pod znakiem zapytania dalsze istnienie w Polsce lęgowej populacji tego gatunku.

W trakcie wędrówek występuje w całym kraju, najliczniej jednak na Wybrzeżu, gdzie większe ilości spotykane są od połowy września. Najwięcej ptaków widuje się jesienią na przełomie października i listopada oraz wiosną w drugiej połowie maja. Przelot stopniowo wygasa w maju.

Na Zatoce Gdańskiej jesienią spotyka się do 600 osobników, wiosną do 800. Zdarzają się wyjątki – np. w marcu 1987 odnotowano wyjątkową koncentrację prawie 4 tys. szlacharów.
Szlachary
Szlachary - Mergus serrator © Arkadiusz Labudda
Na Wybrzeżu Szczecińskim maksymalnie stwierdzono 3,5 tys. ptaków w połowie listopada 1993, a wiosną do 436 osobników w drugiej połowie kwietnia 1994. Pamiętam, że swojego pierwszego w życiu szlachara oglądałem zimą 1998 w okolicach Rozewia i mimo, że pogoda w tym momencie słabo sprzyjała obserwacjom (padał silny deszcz i obraz w lornetce był rozmazany), to jego widok zrobił na mnie duże wrażenie (najlepszym dowodem fakt, że jeszcze to zdarzenie pamiętam).

W głębi lądu wędrujące szlachary pojawiają się głównie na dużych rzekach i zbiornikach zaporowych. Przelot jesienny trwa od drugiej połowy października do początku grudnia, wiosenny zaś - od końca marca do pierwszej dekady maja, przy czym najłatwiej je spotkać w listopadzie i kwietniu. W Wielkopolsce najliczniejsze stado, stwierdzone na Jeziorze Wielkim koło Chrzypska, liczyło 25 osobników. Na Śląsku widywano większe grupy, m.in. 61 ptaków na Zbiorniku Turawskim w listopadzie 1981 i 52 - na Zbiorniku Witka pod Zgorzelcem, w listopadzie 1976. W połowie listopada
Szlachar
Szlachar - Mergus serrator © Mateusz Matysiak
1991 75 szlacharów przebywało na Zbiorniku Włocławskim na Wiśle.

Zimą na wybrzeżu występuje w dwóch rejonach. Główne zimowisko obejmuje wody Zatoki Pomorskiej, gdzie przebywa do 5,3 tys. osobników, przy czym znaczna ich część przebywa daleko od brzegu. W Zatoce Gdańskiej zimuje do 1000 ptaków. Wyjątkowo licznie pojawiły się w końcu stycznia 1986, gdy naliczono ponad 7 tys. traczy, z czego zdecydowana większość zgromadziła się u Ujścia Redy. Rok później, w lutym, podczas rejsu na trasie Hel-Gdynia, zaobserwowano skupienie 13,3 tys. ptaków. Na śródlądziu szlachar zimuje bardzo nielicznie, pojawiając się w grupach nie przekraczających kilkunastu ptaków.

Szlachary łączą się w pary (ładny rym) na zimowiskach i podczas powrotów na tereny lęgowe. Prowadzi to czasem do ciekawych obserwacji jeśli natkniemy się na samca, który „zabłądził” i znalazł się w grupie nurogęsi. Takie przypadki zdarzają się np. nad Zalewem Zegrzyńskim, szczególnie w okolicach zapory wodnej w Dębem. Osamotniony szlachar intenywnie szuka towarzystwa
Szlachar
Szlachar - Mergus serrator © Paweł Wacławik
i w efekcie nieraz widuje się go adorującego napotkaną właśnie samicę nurogęsia (jak widać nie tylko obserwatorzy miewają problemy z rozpoznawaniem traczy).

Szlachary osiągają dojrzałość płciową w drugim roku życia. Gniazdują w rozproszeniu lub luźnych koloniach liczących do kilkudziesięciu gniazd. Na skrajnie nieliczne lęgowiska w północnej Polsce powracają z reguły w kwietniu, rzadko pod koniec marca. Taniec godowy wykonywany przez samca przed samicą jest serią głębokich ukłonów. Na Pojezierzu Kaszubskim składanie jaj rozpoczyna się (lub rozpoczynało) na początku maja. Dołek gniazdowy ma 20-25 cm średnicy i, podobnie jak u innych kaczek, wysłany jest głównie dużą ilością piór puchowych, które z piersi i brzucha wyrywa sobie samica. Gniazdo ukryte jest pod osłoną liści lub pod okapem krzewu, kilka metrów od wody. Maksymalnie w zniesieniu może znaleźć się 20 jaj, choć średnio samica składa ich o połowę mniej (obecność w przygotowanym przez samicę dołku ponad 10 jaj może sugerować, że do prawowitej właścicielki
Szlachary
Szlachary - Mergus serrator © Adam Kumiszcza
swoje „parę groszy’ dorzuciła inna przedstawicielka tego samego gatunku). Wysiadywanie trwa 31-32 dni. Pisklęta na osiągnięcie zdolności do lotu potrzebują 60-65 dni. Najwięcej wykluwa się w lipcu, jednak ostatnie mogą opuszczać gniazda dopiero w pierwszej dekadzie sierpnia. W Polsce nigdy nie miałem przyjemności oglądania takiej rodzinnej grupy, lecz sposobność nadarzyła się dwa lata temu na wybrzeżu południowej Finlandii. Przebywałem tam w drugiej połowie lipca i codziennie starałem się dokładnie penetrować lornetką liczne w tamtym miejscu zatoczki i kamieniste wysepki. Pewnego dnia niespodzianie zjawiła się samica szlachara wodząca 13 piskląt. Musiały wykluć się później niż rezydująca po sąsiedzku familia nurogęsi. Podczas gdy tamte zdążyły już podrosnąć i trochę zmężnieć, pisklaki szlacharów wyglądały jak małe puchowe kuleczki. „Moja” ekipa kaczuszek była dosyć liczna, ale czasem można spotkać stada nawet do 35 piskląt wodzonych przez jedną samicę – przyczyna jest zapewne identyczna jak w przypadku nurogęsi
Szlachary
Szlachary - Mergus serrator © Mateusz Matysiak
i gągołów, choć nie wykluczone, że samice nie tylko zabierają sobie przychówek, lecz po prostu „adoptują” zagubione pisklaki (choć ewolucyjny efekt dla ich własnego potomstwa jest identyczny, czyli zmniejsza się ryzyko, że to właśnie ono padnie ofiarą drapieżnika). Pomimo licznych lęgów ich sukces jest bardzo niski – podczas badań na Pojezierzu Kaszubskim stwierdzono, że na jedną samicę przypada średnio zaledwie 0,5 -1 młode odchowane w ciągu sezonu. Tak wysoka śmiertelność młodych wynika z wielu przyczyn, m.in. drapieżnictwa (poza ptakami i ssakami drapieżnymi małe tracze mogą stanowić łakomy kąsek np. dla dużych ryb, m.in. szczupaków).

Samce na początku czerwca opuszczają lęgowiska i razem z niedojrzałymi osobnikami przechodzą pierzenie na wybrzeżach morskich. Na duńskich wodach maksymalne skupienia pierzących się ptaków wynosiły 8 tys. Na północy areału lęgowego samice i tegoroczne młode odlatują na zimowiska w połowie października (najpóźniej). Właśnie wtedy na Bałtyku można obserwować intensywny przelot
Szlachar
Szlachar - Mergus serrator © Paweł Wacławik
ptaków podążających na zimę nad Morze Czarne. W południowej części areału znaczna część pozostaje na zimę na terenach lęgowych lub przemieszcza się na bardzo niewielkie odległości. Ptaki z Polski, a także Finlandii, krajów nadbałtyckich i północno-zachodniej Rosji znajdują się na Bałtyku lub wokół państw Beneluksu i Wysp Brytyjskich. Bałtyk stanowi zimowisko dla szlacharów z pozostałych państw skandynawskich. Znaczące ilości gromadzą się również basenach Morza Śródziemnego i Czarnego. Szacunki mówią o 125 tys. osobnikach zimujących w środkowej i pólnocno-zachodniej Europie, przy czym na Polskę przypada 5-10% tej liczby. Szlachar jest rybożercą (lub, posługując się bardziej naukową nomenklaturą, ichtiofagiem). Jego ofiary dorastają do 10 cm długości. Menu ubogaca sobie mięczakami, skorupiakami i owadami, rzadko do kompozycji dodając element roślinny. Poluje na te gatunki, których jest akurat najwięcej. Podczas żerowania często zanurza głowę i tak płynie wypatrując smakowitych kąsków (podobnie zachowują się nurogęsi).


 
 
2007-2017 © Paweł Wietecha, nota prawna
 jesteśmy też na facebooku ostatnia aktualizacja: 05.04.2015, 18:29co nowego?
1x1px_trns.gif