• foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
  • foto-ptaki.pl
foto-ptaki.pl arrow Ptaki arrow Wiosenne kwakania
 

Sonda

Jakiego typu informacji szukasz tu najczęściej?


 

Jaki korpus uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Jaki obiektyw uważasz za najlepszy do fotografowania ptaków?


 

Wiosenne kwakania Email
Autor: Antoni Marczewski   

Płaskonos
Anas clypeata

Wystarczy krótki rzut oka na płaskonosa, aby przekonać się, że polska nazwa znakomicie oddaje wygląd tego ptaka. Trochę więcej trudności nastręcza łacińskie clipeatus oznaczające kogoś uzbrojonego w tarczę.
Płaskonosy i cyraneczki
Płaskonosy i cyraneczki - Anas clypeata et Anas crecca © Paweł Wietecha
Spotkałem się z wersją, według której do tarczy przyrównany został dziób, inna natomiast wskazuje na podobieństwa między tym rycerskim orężem a rdzawą plamą na bokach ciała płaskonosą, kształtem rzeczywiście zbliżoną do tarczy.

Długość ciała od 48 do 52 cm, rozpiętość skrzydeł 70-84 cm. Większy od cyranki, ale mniejszy od krakwy i krzyżówki. Duża głowa, stosunkowo krótka szyja. Samce (większe i cięższe od samic) w szacie godowej (noszonej do czerwca) to chyba najbardziej kontrastowo ubarwione ptaki wśród spotykanych w Polsce kaczek pływających. Ciemna głowa, w zależności od kąta padania światła, mieni się zielonym lub fioletowo-granatowym połyskiem. Na ciemnym tle wyróżniają się żółte oczy. Po zmianie szaty na spoczynkową są one jedną z cech pozwalających odróżnić płcie, ponieważ u samicy oczy są ciemnobrązowe. Biała pierś i plama pomiędzy bokiem ciała i ogona kontrastują z rdzawopomarańczową plamą na boku, która ciągnie się również na spodzie ciała.

Samica na wodzie przypomina ubarwieniem samicę krzyżówki,
Płaskonos
Płaskonos - Anas clypeata © Henryk Janowski
od której odróżnia ją przede wszystkim długi, szeroki (dodatkowo rozszerzający się na końcu) dziób.

W locie, na powierzchni skrzydeł samca wyróżniają się niebieskoszare plamy na pokrywach II. rzędu, mniej intensywnie niebieskie u samic. Samiec ma również silnie kontrastujące z białym spodem skrzydeł lotki II.rzędowe (I.rzędowe kontrastują delikatniej). U obu płci lusterko jest zielone, obwiedzione z przodu białym paskiem zwężającym się dośrodkowo, a przedni brzeg spodu skrzydeł nie różni się od pozostałej części (np. u cyranek jest zdecydowanie ciemniejszy). Poza jasnym spodem skrzydeł dobrą cechą odróżniającą płaskonosy od cyranki i rożeńca jest ciemny brzuch. Sylwetce charakterystyczny wygląd nadaje specyficzny dziób i duża głowa z krótką szyją. Patrząc na lecące płaskonosy można odnieść wrażenie, że skrzydła są nieproporcjonalnie cofnięte.

Głos samicy to typowe kwakanie, natomiast samiec odzywa się niskim, nosowym „tok-tok”.

Szeroki dziób płaskonosa, skierowany lekko do dołu i dodatkowo rozszerzający się na końcu (przez co kształtem przypominający łopatę), to narzędzie wyspecjalizowane w filtrowaniu wody
Płaskonos
Płaskonos - Anas clypeata © Marcin Stefańczyk
i oddzielaniu od niej pokarmu, jaki stanowią organizmy planktonowe, małe skorupiaki, owady oraz nasiona. Pomaga w tym skomplikowany system rogowych blaszek oraz specjalna konstrukcja języka działającego na zasadzie pompy zasysającej wodę do wnętrza dzioba.

Literatura podaje, że płaskonosy rzadko żerują z wykorzystaniem techniki up-endingu, ale moje obserwacje by temu przeczyły. Z czasem wyrobiłem sobie nawet pogląd, że jeśli nie mogę rozpoznać gatunku, bo cały czas widzę sam kuper, to najprawdopodobniej mam do czynienia z płaskonosem. To zachowanie bywa dla obserwatora irytujące – przekonałem się o tym kiedyś, bezskutecznie próbując sfotografować pięknego samca w londyńskim Dulwich Park. Ani przez moment nie chciał spokojnie pływać. Zdjęcie wyszły mocno średnie (zamiast marnych zdjęć płaskonosa - marne zdjęcia jego kupra). Trudno się zresztą było spodziewać lepszych efektów będąc zaopatrzonym w aparat nadający się do zrobienia pamiątkowego zdjęcia pod Big Benem, ale raczej mało przydatnym w fotografii ptaków.

Wg źródeł literaturowych zdarzają się grupowe żerowiska płaskonosów, gdzie wiele osobników pływa w kółko, wywołując w ten sposób wiry wodne wynoszące bliżej powierzchni głębiej zalegające cząstki pokarmu.
Płaskonosy
Płaskonosy - Anas clypeata © Marcin Stefańczyk
Wyjątkowo kaczki te mogą również nurkować (do głębokości 90 cm). Widok żerujących na rozlewiskach płaskonosów, ich wielobarwne upierzenie harmonijnie współgrające z ciemnym błękitem wody i intensywną żółcią kwitnących kaczeńców, to jeden z moich ulubionych wiosennych widoków. Kiedyś omal nie spóźniłem się na pociąg do Warszawy, urzeczony stadkiem płaskonosów żerujących na zalanych wodą łąkach pomiędzy Modlinem i Pomiechówkiem (koło Nowego Dworu Mazowieckiego). Bardzo się ucieszyłem, kiedy przeczytałem, że nie jestem osamotniony w moich estetycznych upodobaniach: „Intensywnie i jakże kontrastowo ubarwione samce w szatach godowych, w blasku wiosennego słońca pływające wśród kęp kaczeńców i cedzące plankton swymi szerokimi dziobami, wydawały mi się kwintesencją piękna dzikich stworzeń” (A.G. Kruszewicz, Ptaki Polski).

Środowiskiem preferowanym przez płaskonosy są rozległe doliny rzeczne, a także torfowiska niskie i przejściowe.
Płaskonos
Płaskonos - Anas clypeata © Henryk Janowski
Czasem przystępuje do lęgów również w pobliżu niewielkich oczek wodnych w krajobrazie rolniczym. Wielkość lęgu: 8-12 jaj (min. 6, maks. 14), wysiadywanie trwa przez 22-24 dni, a młode są zdolne do lotu w wieku 40-45 dni.

Jest to gatunek o szerokim zasięgu, obejmującym Amerykę Północną i północną Eurazję (na wschodzie sięga po Kamczatkę i Sachalin).

W Europie zasiedla strefę umiarkowaną i borealną. Całkowitą wielkość populacji tego gatunku na naszym kontynencie ocenia się na 100-150 tys.par, z czego najwięcej w Rosji (do 95 tys.). Inne kraje mogące się poszczycić dużą liczbą par lęgowych to Holandia (do 14 tys.), Finlandia (do 12 tys.), Białoruś (do 6,4 tys.) oraz Niemcy (do 5 tys).

Polska populacja liczy od 1,5 do 2 tys. par, skupionych przede wszystkim na północnym wschodzie kraju,
Płaskonos
Płaskonos - Anas clypeata © Marcin Stefańczyk
choć wiele gnieździ się również w Wielkopolsce - 350-400 par (2000). Do najważniejszych lęgowisk należą: Dolina Biebrzy: 300 p. (1984), Dolina Środkowej Warty: 150-200 p. (1997), Dolina Noteci: 93 p. (lata 80. XX w.), rezerwat Słońsk: 100-200 p. (lata 80.-90., obszar ten charakteryzuje się dużymi zmianami liczby par lęgowych w związku z wahaniami poziomu wody), rejon Zalewu Szczecińskiego: 110-120 p. (lata 90.), Stawy Milickie: 60-80 p. (1995), Dolina Nidy: 70-80 p. (2001). Największy spadek odnotowały płaskonosy żyjące w Dolinie Narwii, pomiędzy Surażem i Wizną. W latach 1979-81 średnio gniazdowało tam 150-200 par, natomiast po odwodnieniu doliny zaledwie 8-10 (1991-92). W całym kraju gatunek wykazuje spadek liczebności. Dawniej mógł być jednym z najlicznejszych, lecz było tak zapewne ponad 400 lat temu, zanim w XVI w. zmeliorowano wielkie doliny rzeczne.

Mała jest wiedza na temat stałych pierzowisk płaskonosów, na których samce gromadzą się w czerwcu.
Płaskonosy
Płaskonosy - Anas clypeata © Marcin Stefańczyk
W Słońsku największe stado liczyło ponad 4 tys. osobników (1982), lecz był to wyjątek, gdyż zazwyczaj jest ich tam zdecydowanie mniej lub nie gromadzą się wcale. Obserwacje wykazały, że po przylocie ptaki rozpraszają się na mniejsze pierzowiska. W skali kontynentu jednym z najważniejszych pierzowisk tego gatunku jest Delta Wołgi.

Przelot trwa od drugiej połowy marca do początku maja. Najliczniejsze stada, dochodzące do 5 tys. osobników (1980), odnotowywano w rezerwacie Słońsk. Jesienią (jesienna wędrówka trwa od sierpnia do początku grudnia) duże stada spotykano m.in. na jeziorze Płoń koło Pyrzowic, gdzie w listopadzie 1995 stwierdzono ok. 2 tys. osobników oraz na Stawach Milickich, przyciągających do 1300 ptaków (1995). Migrujące płaskonosy wykazują silną tendencję do tworzenia stad, również mieszanych z innymi gatunkami.

Główne zimowiska płaskonosów z Palearktyki (obejmującej północną i środkową Azję, Europę oraz północną Afrykę) i zachodniej Syberii (łącznie ok. 450 tys. osobników) znajdują się w basenie Morza Śródziemnego, Czarnego i wschodniej Afryce.
Płaskonosy i cyraneczki
Płaskonosy i cyraneczki - Anas clypeata et Anas crecca © Paweł Wietecha
Stosunkowo nielicznie zimują one w Europie Zachodniej i Środkowej (ok. 40 tys. osobników), choć na podstawie odczytów obrączek można wnioskować, że płaskonosy przystępujące do lęgów w Polsce zimę spędzają właśnie tam - we Francji, Hiszpanii i Wielkiej Brytanii. Pozostałe osobniki pochodzą prawdopodobnie z terenów Fennoskandii i obszarów Rosji położonych na zachód od 60. południka. Podczas mojego pobytu w Belgii trzy lata temu pokazano mi rezerwat Bourgoyen, gdzie co roku zimuje kilkaset tych kaczek, czasem osiągając 1% populacji zimującej w tej części kontynentu. Co ciekawe, mieści się on niemal w administracyjnych granicach Gandawy i w ciągu kilkadziesięciu minut można dojechać do niego miejskim autobusem z przepięknej zabytkowej starówki.

Przypadki zimowania w Polsce zdarzają się coraz częściej, szczególnie na zachodzie kraju. Na Śląsku prawie co roku zimuje ok. 14 osobników. Rekordowym stwierdzeniem było 40 tych kaczek w styczniu 1992, obserwowanych na Stawach Przygodzickich.

W Polsce płaskonos jest gatunkiem chronionym.



 
 
2007-2017 © Paweł Wietecha, nota prawna
 jesteśmy też na facebooku ostatnia aktualizacja: 05.04.2015, 18:29co nowego?
1x1px_trns.gif